PRZĘDZA Włókna naturalne, którymi człowiek dysponował od czasów prehistorycznych, były włóknami staplowymi, o bardzo małej długości lub włóknami zrostowymi (np. len) o ograniczonej długości. Aby otrzymać z nich nitkę ciągłą o dużej długości użytkowej, należało włókna luźne rozciągnąć w odpowiednio .cienką tasiemkę, a następnie skręcić je w nitkę. Jak wykazują wykopaliska archeologiczne, wszędzie tam, gdzie włókna były znane i użytkowane, posługiwano się spe­cjalnymi przyrządami do przędzenia, jak kądziel i wrzeciono ręczne. Kądziel była to żerd^ z umocowaną na niej luźną masą włó­kien. Prządka przytrzymywała kądziel w ręku lub pod pachą i wyciągała z niej włókna, rozciągając je do żądanej grubości i układając równolegle. Koniec nitki był przymocowany do wrzeciona. Wrzeciono był to krótki kij o zaostrzonym końcu, na którym był nalepiony krążek z gliny w celu ułatwienia obro­tów wrzeciona dokoła swojej osi; były też wrzeciona z kamie­nia itp. Po wyciągnięciu cienkiej tasiemki włókna prządka wprawiała ręką wrzeciono w ruch wirowy, dzięki czemu nastę­powało skręcenie nitki, a potem nawinięcie gotowej przędzy na wrzeciono. Starożytną grecką prządkę pokazano na rys. 48. W starożytności znane też było skręcanie dwu nitek przędzy w jedną mocniejszą nitkę (rys. 49). Rzymski poeta Catullus (54 r. p.n.e.) opisał dokładnie metodę ręcznego przędzenia. Był to sposób prymitywny, ale dawał nad­zwyczajne efekty. Słynne muśliny z Indii były wytwarzane z przędzy tak cienkiej, że otrzymywano ok. 440 000 m nitki z 500 g surowej bawełny. Przędzenie ręczne przy użyciu kądzieli i wrzeciona odbywało się aż do XIII—XIV w., gdy ukazał się kołowrotek ręczny (rys. 50); kołowrotek nożny (rys. 51) ukazał się w XVI w: Greczynka przędzie rę- w starożytnym Egipcie cznie za pomocą ką­dzieli i wrzeciona Na dalszy postęp w technice przędzenia trzeba było czekać aż do drugiej połowy XVIII w., gdy rozpoczęła się mechani­zacja we włókiennictwie i rewolucja przemysłowa w Anglii. W 1764 r. cieśla James Hargreaves skonstruował przędzarkę z ośmioma wrzecionami, poruszaną ręcznie i nazwał ją imie­niem swojej żony Jenny (rys. 52), a w 1769 r. fryzjer Ryszard Arkwright opatentował przędzarkę ciągłą, poruszaną siłą wodną (rys. 53). Od wynalezienia maszyny parowej mechanizacja przędzenia postępowała coraz szybciej, jednak proces przędzenia trzeba było rozkładać na wiele maszyn o konstrukcji i technologii różnej dla różnych surowców. We wszystkich jednak systemach jako> Rys. 51. Kołowrotek nożny końcowa maszyna występuje przędzarka. Widok takiej przę­dzarki obrączkowej wytwarzającej przędzę w sposób ciągły z prędkością wrzeciona do 10 000 obrotów na minutę, stosowaną obecnie prawie powszechnie we wszystkich systemach przędze­nia nowoczesnego, pokazano na rys. 54. Rys. 50. Kołowrotek ręczny Przędza otrzymuje ^kręt Z lub S (rys. 55), zależnie od kie­runku, w którym układają się spirale przy skręcaniu. Jeżeli skręca się tylko dwie nitki przędzy pojedynczej bez rozciąga­nia, otrzymuje się przędzę nitkowaną. Zależnie od tego, czy w procesach przygotowawczych stosuje się czesanie włókien, czy tylko zgrzeblenie (prostowanie włókien między uiglonymi powierzchniami), otrzymuje się przędzę czesaną lub zgrzebloną. Na rys. 56 pokazano przędzę wełnianą zgrzebloną (słabo i sil­nie skręconą) oraz przędzę czesaną. Wyżej opisane systemy przędzenia stosuje się do naturalnych włókien staplowych, a także do sztucznych włókien ciętych. Rys. 52. Pierwsza przędzarka ręczna Jenny Rys. 53. Pierwsza przędzarka mechaniczna Rys. 54. Nowoczesna przędzarka obrączkowa Jedwab naturalny nie wymaga takiego systemu przędzenia, ponieważ ciągła nitka jedwabiu jest snuta przez gąsienicę jed­wabnika przy oprzędzaniu się w kokon. Nitkę kokonową należy tylko rozwinąć, łącząc kilka nitek w jed­ną nitkę jedwabiu surowego — greży. Następnie nitki greży są tylko skręcane. Podobnie są snute sztuczne włókna cią- głe, tzn. wytłaczane w postaci roztworu przędnego lub stopionej masy pod ciśnie- niem przez dysze; proces ten nazywa się przędzeniem włókien sztucznych. Włókna elementarne po skrzepnięciu i kilkakrot- nym wyciągnięciu łączy się we włókno Rys. 55. Przędza ze ciągłe. Włókna takie są skręcane jak skrętem S i Z jedwab naturalny, dając przędzę użytkową. Zależnie od przeznaczenia rozróżnia się przędzę tkacką (osnowa — silniej skręcona, wątkowa — słabiej skręcona), dziewiarską (luźniej skręcona niż tkacka) itp. Przędza ozdobnie nitkowana (rys. 57) jest uży­wana w tkactwie i dziewiarstwie, a także w pasmanterii, zwłasz- Rys. 56. Przędza wełniana: a) czesankowa, b) zgrzebna osnowowa c) zgrzebna wątkowa cza w tkaninach odzieżowych tkanin specjalnego typu, jak o) Rys. 57. Przędza ozdobnie nitkowa­na: a) węzełkowa, b) napuszczana (z niedoprzędem), c) pętelkowa, d) skrętkowana, e) spiralna, f) kom­binowana (pętelkowa i ze zgrubie­niami) b przy wytwarzaniu cięższych ętelkowe (boucló), satyny itp. Zwykle nitka stanowiąca rdzeń jest oplatana innymi nitkami w specjalny sposób. Przędza otrzymywana ze sztucznych włókien syntetycz­nych miała duże wady użyt­kowe. Włókna te bowiem nie są dostatecznie higroskopijne ani porowate, wyroby z nich nie przepuszczają powietrza i nie wchłaniają potu. Dlatego na tkaniny ubraniowe zaczęto stosować raczej przędzę z mie­szanek włókien naturalnych i syntetycznych włókien cię­tych. Natomiast z włókien cią­głych otrzymuje się nowymi metodami specjalną przę­dzę, tzw. modyfikowa­ną, o zmienionej strukturze, co nadaje przędzy cechy ela­styczności, przewiewności i po­rowatości. Pozwala to stoso­wać ją bezpośrednio do przerobu na tkaniny i dzianiny o pożą­danych cechach użytkowych, zamiast przędzy z włókien ciętych. Do tak modyfikowanej przędzy zalicza się przędze teksturo­wane, które dzielą się na przędze elastyczne i przędze puszyste 0 zwiększonej objętości. Przędze elastyczne otrzymuje się przez skręcanie włókien ciągłych metodą rzeczywistego skrętu; przykładem takiej przę­dzy jest przędza poliamidowa Helanca, otrzymana po raz pierwszy w zakładach Heberleina w Szwajcarii. Metoda ta jest bardzo pracochłonna i coraz rzadziej sto­sowana. Znane jest także skręcanie włó­kien ciągłych metodą fałszywego skrętu, otrzymuje się wtedy przędze skędzierza-wione, elastyczne, o wysokiej sprężystości. Przędza otrzymuje skręt za pomocą spe­cjalnych wrzecion wykonujących do 400 tys. obrotów na minetę, następnie następuje stabilizacja (utrwalenie) tego skrętu w promiennikach podczerwieni 1 odkręcenie skrętu w przeciwnym kie- runku. Otrzymana w ten sposób przędza uzyskuje przy rozciąganiu wydłużenie sprężyste do 500%. W Polsce jest wy- twarzana tą metoną przędza Elastil ze Stilonu, używana na pończochy i rajsto- py. Przędza zwykła i Elastil są pokazane na rys. 58. Przędze puszyste o zwiększo- nej objętości mają znacznie mniejsze wy- Rys 58 Przędza zwy. dłużenie i mniejszą sprężystość, co zapew- kła i teksturowana typu nia większą stabilność form wytworzonych Elastil Rys. 59. Przędza karbikowana typu Ban-lon z nich wyrobów. Do takich przędz należą przędze karbikowane metodą zgniatania i stabilizacji termicznej, często spotykane pod nazwą Ban-lon (rys. 59), przędze ondulowane metodą prze- ciągania na ostrzu i po płycie ogrzewającej typu Agilon ry­sunek 60). Przędzę elastyczną można także poddawać wtórnej stabilizacji termicznej, dzięki czemu następuje jej wykurczenie i zmniej­szenie zdolności do wydłużenia przy rozciąganiu. W Polsce tego Rys. 61. Przędza bistabilizowana typu Modylon Przędza typu Elastil jest stosowana na wszystkie wyroby poń­czosznicze kostiumy kąpielowe; typu Modylon — na odzież wierzchnią, trykotaże bieliźniane, spódnice plisowane. Przędzę typu Ban-lon stosuje się na wierzchnią odzież i tka­niny dekoracyjne; typu Agilon — na pończochy, skarpety i dzia­niny interlokowe; przędzę typu Taslan — na tkaniny i dzianiny odzieżowe wierzchnie, bieliźniane, skarpety, koronki itp. Przędza teksturowana jest w coraz większym zakresie stoso­wana na wyroby włókiennicze, np. w 1965 r. zużycie tej przędzy (w kg) na 1 mieszkańca wynosiło w Polsce 0,022, podczas gdy w NRF — 0,529, w Wielkiej Brytanii — 0,378, w USA — 0,370, w NRD — 0,058. Różne typu przędzy teksturowanej są wytwarzane pod wie­loma nazwami przez licznych producentów w poszczególnych krajach.