WIADOMOŚCI WSTĘPNE Pszczoły hoduje się najczęściej ze względu na cenny produkt, tj. miód. Racjonalnie prowadzona całoroczna gospodarka pasieczna wymaga odpowiednio nowoczesnych, praktycznych i możliwie uniwersalnych urządzeń pasiecznych oraz sprzętu pszczelarskiego. Część sprzętu pszczelarze wykonują z włas­nych materiałów i według własnych pomysłów, ale wiele należy im dostarczyć i to dobrej jakości. Całość urządzeń i sprzętu można podzielić na kilka grup: ule i pawilony pasieczne, urządzenia pasieczyska, urządzenia i sprzęt w pracowni pasiecznej, 4) sprzęt pszczelarzy potrzebny do przeglądu pni i gospo- darki w ulu. Dobrze prowadzona pasieka powinna mieć p a s i e c z y-s k o, czyli obszar, na którym stoją odpowiednio rozmieszczo­ne ule i który odpowiada pewnym warunkom (osłonięty od wiatrów, zacieniony itp.), stebnik, czyli miejsce, gdzie przechowuje się pszczoły podczas zimy, oraz pracownię pasieczną, w której wykonuje się wszystkie prace poza doglądaniem pni i przechowuje sprzęt pasieczny. Pszczelarze największą uwagę zwracają na budowę uli i na materiał, z którego są wykonane. Materiał taki powinien być suchy, ciepły i lekki, a wszystkie te cechy mają deski z drew­na miękkiego, dobrze wysuszonego. Najczęściej stosuje się deski z drewna sosnowego i świerkowego, rzadziej z jodłowe­go, lipowego i osikowego. Deski z drewna twardego (dąb, buk) nie nadają się do wyrobu uli, ponieważ w zimie potnieją, a także wypaczają się i pękają oraz są ciężkie. Wszystkie części składowe uli powinny być wykonane do­kładnie, aby można je było wymieniać w ulach tego samego systemu. Do klejenia desek należy używać specjalnego kleju odpornego na wilgoć. Najlepszym materiałem do wyrobu uli jest słoma, która jest jednym z najgorszych przewodników ciepła. Ule ze słomy wymagają znacznie więcej robocizny i dlatego wyrabiane fabrycznie kosztują więcej niż drewniane. Ule zarówno drew­niane, jak i słomiane powinny być dokładnie pomalowane jasną farbą olejną, aby odbijały promienie słoneczne. ULE I PAWILONY PASIECZNE W najdawniejszych czasach człowiek wydobywał miód z dziu­pli drzew. Następnie nauczył się osadzać pszczoły w wydrą­żonych pniach znajdujących się blisko domu, co ułatwiało pracę i pozwalało chronić je przed innymi ludźmi i zwierzę­tami (niedźwiedzie). W ten sposób powstał pierwowzór ula. Jeżeli pień drzewa ustawiano w pozycji stojącej, zwał się stojakiem, a jeżeli w pozycji leżącej — leżakiem. Nazwy te przetrwały do dziś i są stosowane przy nazewni­ctwie nowoczesnych uli, np. ul dadan leżak. W takich ulach (kłodach drewna) pszczoły budowały plastry przytwierdza­ne do ścian, a pozyskiwanie miodu łączyło się ze zniszczeniem gniazda pszczelego. Dopiero pod koniec XVIII wieku pszczelarz szwajcarski Huber zbudował ul kwadratowy o ruchomych pla­strach. Od tego czasu konstrukcja uli rozwijała się we wszyst-212 kich krajach w kierunku stworzenia pszczołom jak najlep­szych warunków, z równoczesnym dobrym dostępem do gniazda pszczelego. Obecnie istnieje kilkadziesiąt różnych typów nowoczesnych uli, często noszących nazwę od ich konstruktorów, np. ul Roota, ul Dadanta-Blatta, zwany popularnie ulem d a -dana. Ze względu na masową produkcję sprzętu i urządzeń pszczelarskich przez wytwórnie nadmierna rozmaitość uli nie jest wskazana, z uwagi na wymiary poszczególnych ramek. W Polsce wymiary ramek zostały znormalizowane do trzech typów: ul dadan, ul warszawski poszerzony i itf wielkopolski nadstawkowy. Ul dadan (Dadanta-Blatta) został zbudowany przez fran­cuskiego pszczelarza, a ramki — według wzoru Blatta, pszcze­larza szwajcarskiego (rys. 57). Ze względu na pomysłowość konstrukcji i uniwersalność ul ten jest stosowany masowo w Europie, a także częściowo w Ameryce. Jest zbudowany z części gniazdowej o wymiarach: szerokość 450, długość 565 i wysokość 320 mm. Ściany kondygnacji gniazdowej mogą być pojedyncze, ale lepiej, gdy ściany przednia i tylna, na któ­rych wiszą ramki, są podwójne i dobrze izolowane. W gnieź­dzie mieści się 15 ramek o wymiarach 300X435 mm, przy czym w razie potrzeby gniazdo może być ścieśniane dwiema przegrodami przylegającymi ściśle do bocznych ścian i powa­ły ula. Jest to ul nadstawkowy, tzn. że w razie potrze­by (pszczoły znoszą do ula dużo pożywienia) powiększa się go o jedną lub dwie nadstawki ustawiane na kondygnacji gniaz­dowej. Nadstawki, których długość i szerokość są takie same jak w kondygnacji gniazdowej, a wysokość wynosi 160 mm, są zbudowane z pojedynczych desek. Nadstawki są przezna­czone na magaz7'n w okresie głównego pożytku. W nadstaw­ce mieści się 12 garnek o wymiarach 145X435 mm. Nad gniaz­dem lub nadstawkami, jeżeli są założone, jest umieszczona zdejmowana powała, a nad nią na zawiasach daszek. Dno ula może być zdejmowane lub nieruchome. Gniazdo jest zaopa­trzone w dwa wyloty umieszczone przy samym dnie przeciw­ległe, w przedniej i tylnej ścianie. Do wyposażenia należą również boczne i górne maty słomiane o grubości 50 mm. Jest również stosowany ul dadan leżak. Jest to ul 213 Ul warszawski poszerzony jest to ul leżak o wymiarach Z"Tw'i: dlugość 600's2erokość »%^E3 435 mm, którego pojemność zwiększa się przez tworzenie Rys. 57. Ul dadan (przekrój podłużny) magazynów miodnych na tym samym poziomie. Ul może po­mieścić 16 ramek o wymiarach podanych przy ulu dadan. Przednie i tylne ściany są podwójne, daszek dwuspadowy 0 małym pochyleniu, dno nieruchome, ruchome na zawiasach lub zupełnie zdejmowane. Ul ten jest o wiele cięższy niż ul dadan. Wraz z kompletem ramek gniazdowych waży 30 kg 1 jest trudny do przewożenia. Nadstawkę o wymiarach ramek 214 360X130 mm stosuje się rzadko. W zimie pszczoły chroni się przed mrozem za pomocą słomianych mat o grubości 50 mm, zawieszanych na specjalnych wąsach na ulu. Ul wielkopolski nadstawkowy został skonstruowany przez poznańskiego pszczelarza Wiktora Widerę i zwany jest rów­nież ulem Widery (rys. 58). Jest to ul stojak. Największą zaletą jego są jednakowe wymiary komory gniazdowej i nad­stawki oraz ramek gniazdowych i nadstawkowych. Jedna kon­dygnacja mieści 10 ramek o wymiarach 360X260 mm. Wy­miary gniazda i nadstawki: długość i szerokość 515, wysokość Rys. 58. Ul wielkopolski nadsitawkowy 270 mm. Dno i ściany są podwójne, ocieplone, powałka ru­choma, również ocieplona, daszek dwuspadowy. Do ula wiel­kopolskiego stosuje się półnadstawkę o wysokości 140 mm, mieszczącą 10 ramek o wymiarach 360X130 mm, używaną jako magazyn miodowy. W wielu krajach Środkowej Europy i w Polsce (na zacho­dzie kraju) stosuje pawilony pasieczne, czyli budyn­ki wypełnione ulami dostępnymi od wewnątrz powilonu. Do zalet powilonów zalicza się: oszczędność miejsca, dobre ocie­plenie uli w zimie i wygodną pracę pszczelarza wewnątrz pa­wilonu. Wady pawilonów to: niebezpieczeństwo w czasie po­żaru, możliwość łatwego zarażenia poszczególnych pni choro­bami, łatwy rabunek pszczeli i inne. W Polsce stosuje się pa­wilony typu niemieckiego mające wiele wad, oraz pawilony 215 szufladowe konstrukcji polskiego pszczelarza Leonarda Webera. Rys. 59. Wnętrze pa­wilonu szufladkowego W pawilonie szufladkowym (rys. 59) ule dostępne z góry są umieszczone na trzech półkach na dłuższym boku pawilo­nu. Ule są beznadstawkowe, wysuwane z półek na specjal­nych listwach (jak szuflady) i mieszczą 22—25 ramek z ula wielkopolskiego lub 18—20 ramek z ula dadan. Okna pawilonu są umieszczone na frontowej ścianie nad trzecim rzędem półek, tak że pszczelarz podczas pracy może obserwować, co dzieje się na zewnątrz (loty pszczół, wycho­dzenie rojów itp.). Szereg pomysłowych rozwiązań konstruk­cyjnych ułatwia pszczelarzowi pracę oraz stwarza dogodne warunki życia i pracy pszczół. SPRZĘT PSZCZELARSKI Urządzenia pasieczyska Do tego typu urządzeń należy zaliczyć przede wszystkim różnego rodzaju poidła, które pszczelarz wykonuje najczęściej 216 sam dostępnymi mu środkami. Poidła powinno się ustawiać w środku pasieki. Podaje się w nich pszczołom wodę osz­czędzając w ten sposób długich nieraz lotów. Najczęściej sto­suje się korytka z pływającymi po powierzchni wody tra­twami z cienkich listewek, na których siadają pszczoły, lub przykryte beczki napełnione wodą z małym otworkiem bli­sko dna. Pod otworem ustawia się deskę, na którą przez rurkę kapie powoli woda z beczki. Urządzenia i sprzęt w pracowni pasiecznej W pracowni pasiecznej wykonuje się wiele czynności. Do najważniejszych należą: odbiór miodu z plastrów na miodarce, wytapianie wosku, sporządzanie sztucznej węzy, czyszczenie starych plastrów itp. Miodarka jest to urządzenie do odbioru miodu z plastrów. Składa się z naczynia, zwanego stągwią, zaopatrzonego blisko dna w rurkę odprowadzającą miód do podstawionego naczynia, i wirówki umieszczonej w stągwi. Odbieranie mio­du odbywa się na zasadzie działania siły odśrodkowej. Wirów­ka obraca się na osi zaopatrzonej ponad stągwią w korbę do kręcenia. Zasadniczą częścią wirówki jest klatka umieszczo­na na ramie. Do klatki otoczonej drucianą siatką wkłada się plastry. W dużych, nowoczesnych pasiekach stosuje się wi­rówki specjalnej konstrukcji o napędzie elektrycznym. Miód w plastrach jest w większości zasklepiony i przed odebraniem go plastry trzeba odsklepić. Do tego celu służy specjalny nóż pasieczny lub widełki. W większych pasiekach stosuje się noże ogrzewane parą wodną lub elektrycznie. Zrzynki z plastrów wkłada się do cedzidła, które jest naczy­niem z kurkiem odpływowym zaopatrzonym w dwa rucho­me sita o różnej wielkości oczek. Do miodów gęstych stosuje się tzw. rozluźniacze ręczne (szczotka z luźno osadzonymi metalowymi igiełkami) i auto­matyczne. Wosk wytapia się z nieużytecznych kawałków plastrów, najczęściej ze zrzynek, w różnego typu naczyniach emaliowa- nych. Do naczynia wkłada się gęste sitko metalowe, a z sitka czerpie się czerpakiem czysty wosk. Przy otrzymywaniu wosku przez wytłaczanie stosuje się różnego typu prasy, np. prasę klinową, prasę śrubową (rys. 60). 217 Rvs 62. Stołek pasieczny Rys. 61. Podkurzacz mieszkowy : W; Rys. 60. Prasa śrubo­wa do wyciskania wosku Węza jest to płat wosku z wyciśniętymi zaczątkami ko­mórek plastra, który w ramkach daje się do ula, oszczędzając w ten sposób pracę pszczół (dobudowują tylko boczne ścianki) i zwiększając ich produkcję. Węzę wyrabia się w praskach lub szybciej — w specjalnych walcach. Sprzęt pszczelarza potrzebny do przeglądu pni i gospodarki w ulu W celu ochrony przed żądleniem pszczół pszczelarze stosu­ją maski druciane wypukłe z workiem, wkładane na głowę i ramiona, siatki z gazy nakładane na kapelusz o szerokim rondzie i czasami rękawice z jednym palcem. Wszelkie prace przy rozbieraniu gniazda: rozsuwanie ra­mek, czyszczenie ramek, podważanie ramek i nadstawek wy­konuje się za pomocą dłuta Roota, które powinno być wyko­nane z dobrej stali. Dłuto stosuje się zwłaszcza przy ulach dostępnych z góry. W ulach dostępnych z boku do wyjmo­wania plastrów używa się kleszczy. Pszczoły z plastrów usu­wa się za pomocą szczoteczki z miękkiego włosia lub za po­mocą gęsich piór. Podkurzacz służy do poskramiania pszczół przy rozbiera­niu gniazda za pomocą dymu uzyskanego z próchna. Zbudo­wany jest z naczynia blaszanego zakończonego kominkiem i mieszka skórzanego, najczęściej ręcznego (rys. 61). Bardzo wygodny jest przy pracy w pasiece specjalny stołek ze skrzyneczkami na podręczne narzędzia i składem próchna (rys. 62). Do usuwania śmieci z ula służą różnego typu skrobaczki, a do nabierania pszczół — czerpaki. Jeżeli pszczoły mają za mało pożytku lub jeżeli pszczelarz zabierze za dużo miodu, pszczoły należy podkarmić. Istnieje wiele podkarmiaczek różnych konstrukcji, np. podkarmiaczka Millera, balon turyński, podkarmiaczka słoikowa, przedwylo-towa, ramkowa.