syntetyczne, wytwarzane na drodze syntezy chemicznej z prostych wyjściowych związków, mineralne reprezentowane przez włókna szklane i me­talowe. Najliczniejszą grupę surowców włókienniczych stanowią włókna roślinne. Zalicza się do nich bawełnę (włókno nasien­ne), len, konopie, jutę (włókna łodygowe), sizal, manilę (włók­na liściowe), włókno kokosowe (z orzecha kokosowego) i inne. Włókna zwierzęce to wełna, jedwab, sierść i włosie. Duże znaczenie gospodarcze mają włókna otrzymane ze szmat, tzw. włókna wtórne, i włókna otrzymane ze ścinków, tzw. włókna ponowne, zwłaszcza wełna wtórna i ponowna. l OGÓLNE WIADOMOŚCI O WŁÓKNACH Podstawowym surowcem przemysłu włókienniczego są włók­na. Są to takie produkty, z których na drodze procesów tech­nologicznych (przędzenie, tkanie, dzianie, plecenie, pilśnie­nie itp.) otrzymuje się gotowe wyroby włókiennicze w posta­ci przędzy, tkanin, dzianin, filców itp. Surowce włókiennicze mają bardzo dużą długość w porów­naniu z grubością. Odznaczają się dostateczną wytrzymałoś­cią na rozciąganie, rwanie, skręcanie oraz giętkością, spręży­stością i innymi cechami użytkowymi wpływającymi na war­tość i zastosowanie gotowych wyrobów (np. odporność na pranie, tarcie, prasowanie, chłonność barwników, walory estetyczne). Zasadniczy podział włókien uwzględnia ich pochodzenie. Z tego punktu widzenia włókna dzieli się na: 1. Naturalne: pochodzenia roślinnego, czyli włókna celulozowe, pochodzenia zwierzęcego, czyli włókna białkowe, pochodzenia nieorganicznego (mineralnego), których przedstawicielem jest azbest. 2. Chemiczne: a) sztuczne, wytwarzane na drodze chemicznej z natural-56 nych substancji celulozowych i białkowych, KRAJOWE ROŚLINY WŁÓKNISTE W naszych warunkach klimatycznych udają się dwie rośliny włókniste: len i konopie. Obydwie dostarczają włókien łodygowych, zwanych też włóknami łykowymi, tj. włókien rozmieszczonych w postaci wiązek w łodydze w warstwie łykowej. Len dostarcza włókien delikatnych, mocnych, nadających się do produkcji cienkich płócien, tkanin ozdobnych, nici, a włókna gorsze jakościowo przerabia się na tkaniny worko- we, żaglowe, sznury, sznurki, materiał uszczelniający itp. Konopie mają włókno mniej wartościowe i grube. Nadaje się ono na powrozy i wyroby powroźnicze, sieci, grube płótna, worki, materiały izolacyjne itp. Produkcja naszych surow- ców włóknodajnych jest stosunkowo droga z powodu praco- chłonnych zabiegów agrotechnicznych oraz wielu czynności koniecznych przy wydobywaniu czystych włókien i ich dal- szej przeróbce. Włókna te nie mogą z tych powodów konku- rować z bawełną, której uprawa jest łatwa i bardzo opłacalna, a krzew bawełniany dostarcza gotowe włókno, którego dalsza przeróbka mechaniczna nie nastręcza większych trudności i może się odbywać na wysoko sprawnych maszynach przę- 57 dzalniczych. Niemniej nasze włókna łykowe stosuje się w wielu dziedzinach, ponieważ mają wiele zalet. Rys. 3. Włókna łykowe w po-wi ęks z en i u mi kr oskopo wy m Rośliny włókniste po sprzęcie i wysuszeniu nazywa się słomą (lnianą, konopną). Ze słomy przez odpowiednie za­biegi wydobywa się wiązki włókien, które stanowią włókno techniczne. Składa się ono z szeregu pojedynczych (elemen­tarnych) włókien (włókienek) sklejonych pektynami (sub­stancje sklejające włókna elementarne). W powiększeniu mi­kroskopowym włókna łykowe widać jako podłużne prążko­wane wielościany z kanałami w środku; co pewien odcinek są widoczne załamania na ich powierzchni (przesunięcia), zwane też kolankami (rys. 3). Wstępną wyprawę lnu i konopi w celu wydzielenia włóki - n z łodyg prowadzą zakłady, zwane roszarniami. Najczę­ściej stosuje się moczenie lnu i konopi (w basenach w wodzie o temp. około 30°C w ciągu 3—5 dni), podczas którego drob­noustroje rozkładają pektyny. Następnie słomę suszy się w suszarkach i międli. Czynność ta polega na mechanicznym łamaniu słomy, przy czym części zdrewniałe odpadają jako tzw. paździerze. Pozostałe resztki paździerzy, a także włókna krótkie, usuwa się podczas trzepania włókien, a suro­wiec po przejściu wszystkich tych etapów nosi nazwę trze­panego. W warunkach chałupniczych stosuje się często ścielenie roślin na łąkach. Jest to proces długotrwały, ale tak otrzyma­ne włókno, zwane s ł a ń c e m, jest dobrej jakości. Włókno moczone przez dłuższy czas w wodzie o temperaturze otocze­nia nosi nazwę moczeńca. Wydzielanie włókien może również odbywać się tylko na drodze stosowania zabiegów mechanicznych (międlenie, trze­panie), w wyniku których otrzymuje się włókna, zwane z i e-1 e ń c e m, bądź też na drodze chemicznej przez traktowanie słomy odpowiednimi związkami chemicznymi (słabe roztwory kwasów lub zasad), które rozkładają klej łączący wiązki włó­kien ze zdrewniałymi częściami łodygi oraz łączący włókien-ka elementarne między sobą. Otrzymaną masę włóknistą, zwaną k o t o n i n ą, oczyszcza się mechanicznie, a proces nazywa się kotonizacją (ubawełnieniem). Kotonizację stosuje się zwłaszcza w przypadku włókien niskiej jakości, przez co zwiększa się możliwość stosowania włókien łyko­wych (kotonina może być dodatkiem do bawełny przy pro­dukcji tkanin i nici). W zależności od jakości włókien łykowych i niektórych towarzyszących cech technologicznych, a przede wszystkim przydatności ich do czesania, rozróżnia się włókna długie i krótkie. Do grupy włókien długich zalicza się włók­na czesane i wszystkie włókna, które nadają się do czesania mechanicznego. Do włókien krótkich zalicza się po­zostałe włókna, a więc pakuły, wyczeski (kądziel) i włókna krótkie do celów kotonizacyjnych. Ze składników chemicznych włókna łykowe zawierają głównie celulozę, poza tym związki pektynowe, nieco sub­stancji białkowych, substancji mineralnych, wosków roślin­nych i pewien procent wody (do 16%). Dzięki tym składnikom włókna łykowe spalają się łatwo i szybko (jak papier), pozo­stawiając niewiele lotnego popiołu (jest to jedna z cech roz­poznawczych włókien pochodzenia roślinnego). Len siewny jest rośliną jednoroczną, należącą do rodziny Ino waty ch. Len jary, uprawiany u nas, dzieli się na włókni­sty i oleisty. Len włóknisty ma cienką łodygę, słabo lub wcale nierozgałęzioną i drobne nasiona. Len oleisty zaś ma najczęściej grube nasiona i grube, silnie rozgałęzione łodygi. Len włóknisty im ma łodygę dłuższą, równiejszą i mniej rozgałęzioną, tym wydajność włókna wysoko jakościowego jest wyższa. Przekrój łodygi lnu włóknistego jest pokazany na rysunku 4. Rys. 4. Przekrój łodygi lnu z widoczną wairs'twą włóknistą (wieloboczne przekroje włó­kien) Len włóknisty jest kontraktowaną rośliną przemysłową Zbiór lnu odbywa się zgodnie z umową kontraktacyjną w okresie dojrzałości zielonej (wkrótce po prze­kwitnięciu) lub w okresie dojrzałości żółtej (oko­ło 3 tygodnie po przekwitnięciu). Len zebrany w okresie zie­lonej dojrzałości ma bardzo delikatne włókno używane na batysty, koronki itp. Główną masę lnu zbiera się w okresie dojrzałości żółtej. Wówczas ziarno jest już wykształcone, ale jeszcze nie całkowicie dojrzałe, łodyga żółknie, a dolne listki zaczynają opadać. Kontraktacją objęta jest słoma lniana surowa, tzn. wyrwany i wysuszony len. Według obecnie stosowanej klasyfikacji lnu słomę surową dzieli się na^grupy, rodzaje^ i klasy jakości. W zależności od wstępnych czynności przygotowujących słomę lnianą do przerobu rozróżnia się: słomę surową nie odziarnioną, czyli nie pozbawioną torebek nasien-60 nych i słomę surową odziarn ijjj^ft- W zależności od ułożenia łodyg rozróżnia się w poszcze­gólnych grupach dwa rodzaje słomy lnianej: słomę prostą i głnrnę targana. Słomę prostą stanowią łodygi lnu włóknistego ułożone równolegle i powiązane w snopki. Sło­mą targaną zaś są łodygi lnu o przypadkowym ułożeniu lub słoma prosta, która nie odpowiada co najmniej IV klasie jakości. W zależności od stwierdzonego układu cech i właściwości w poszczególnych grupach słomy lnianej rozróżnia się cztery klasy jakości słomy prostej i dwie klasy jakości słomy tar- Wymagania dla słomy prostej są następujące: postawa nor­malna, długość co majmniej 35 cm z tym, że przy długości do ok. 43 cm — barwa co najmniej jasnozielona lub jasnobru-natna. Słoma prosta powinna być posortowana i powiązana w^ snopki o wadze 3—4 kg i wyrównana w części korzeniowej. Snopki ze słomy o długości technicznej powyżej 55 cm za­kwalifikowane do klasy I lub II powinny być przewiązane dwukrotnie. Materiał, którym są powiązane snopki, powinien być określony w umowie kontraktacyjnej. Do obrotu handlo­wego dopuszcza się słomę lnianą zawierającą do 20% wody oraz słomę prostą, która ma do 20% zanieczyszczeń (mineral­nych i organicznych). W słomie odziarnionej do zanieczysz­czeń zalicza się również torebki nasienne. Rozróżnia się dwie postawy łodyg lnu włóknistego: nor­malną i krzywa (rys. 5). Postawa jest to stan słomy, który wyraża zniekształcenie linii prostej łodygi. Zawartość w partii słomy powyżej ^30% łodyg krzywych kwalifikuje słomę o jedną klasę niżej. Podobnie jest ze zdrowotnością ło­dyg lnu. Łodygi zdrowe nie uszkodzone mechanicznie muszą stanowić co najmniej 80% partii słomy lnianej. Przy klasyfikacji słomy lnianej bierze się również pod uwagę jej długość techniczną i grubość. D ł ugość tech­niczna słomy lnianej jest to odległość od szyjki ko­rzeniowej do pierwszego rozgałęzienia łodygi (rys. 6). Zależnie od długości i grubości słomy lnianej oznacza się ją jnakami długości od 1 do 4, a zależnie od barwy — zna­kiem barwy. Znaki długości, barwy, jak również pełne zasady klasyfikacji i przydziału do odpowiedniej klasy jakości są a) Znak barwy Barwa i odcień 1 zielonożółta, jasnożółta, ciemnożółta 2 a jasnozielona b jasnobrunatna 3 a ciemnozielona b ciemnobrunatna KLASYFIKACJA SŁOMY LNIANEJ WEDŁUG BARWY Tabela 7 T a b o 1 a a Rys. 5. Postawa łodygi lnu: a) normalna, b) krzywa podane w tabelach 6, 7, 8. Jeżeli średnia grubość słomy lnia­nej nie mieści się w podanych w tabeli 5 granicach, to zalicza się ją do długości niższej o jeden przedział (znak). Słoma targana powinna być posortowana według klas jako­ści i może być dostarczana luzem. Do pierwszej klasy jakoś­ci zalicza się słomę targaną o znaku barwy 1, zawierającą co najmniej 65% słomy tej samej barwy, o zdrowotności co najmniej 60% i zawierającą najwyżej 20% zanieczyszczeń. W II klasie jakości normuje się tylko zanieczyszczenia, które nie mogą przekroczyć 45%). Szyjko korzeniowa Resztka korzenia Rys. 6. Długość techniczna słomy lnianej ! Znak Postawa normalna, co naj­mniej •/• Klasy jakości długości barwv Udział barwy, co najmniej °/o Zdrowot­ność, co najmniej °/o I 1 1 65 II 1 2ab 70 2 1 65 70 80 III 1 3ab nie nor­muje się 2 2 ab 70 3 1 65 IV 2 3ab 3 2ab 3 3ab nie normuje się 4 1 4 2ab KLASY JAKOŚCI SŁOMY LNIANEJ PROSTEJ Znak długości Średnia długość techniczna w cm Średnia grubość w mm 1 2 3 4 powyżej 60 50—60 43—50 35—43 0,8—1,7 Tabela 6 KLASYFIKACJA SŁOMY LNIANEJ WEDŁUG DŁUGOŚCI TECHNICZNEJ Za normalną wilgotność słomy prostej i targanej przyjmu­je się 16%. Wilgotność wyższa niż 16% powoduje potrąca­nie 1 /o z ogólnej masy za każdy procent nadwyżki wilgot­ności. Największym producentem słomy lnianej są północne, za­chodnie i południowe (podkarpackie) rejony naszego kraju. Ćwiczenie Przeprowadzić klasyfikację jakościową słomy lnianej w oparciu o materiał zawarty w podręczniku. Konopie Konopie są rośliną zieloną dwupienną (rys. 7), należącą do rodziny konopiowatych. W naszych warunkach klimatycz­nych osiągają wysokość 2 m i ponad 2 m. Budowa łodygi ko­nopi jest bardzo podobna do budowy łodygi lnu. W dolnej części łodygi, oprócz głównego pierścienia włókien, wytwa­rzają się dodatkowe pierścienie włókna wtórnego. Włókno techniczne i włókienka konopi w powiększeniu mikroskopo­wym pokazane są na rysunku 8. Włókno wtórne daje przy Rys. 7. Konopie: a) męskie (płaskonie), b) żeńskie (głowacze) Rys. 8. Włókno konopi: a) w powiększeniu mikroskopowym, b) silnie powiększone włókno elementarne, c) przekrój poprzecz­ny przez wiązkę włókien przerobie jedynie włókna krótkie. Przerób wstępny słomy konopnej opiera się na tych samych zasadach i czynnościach co przerób słomy lnianej. Zasady klasyfikacji słomy konopnej są podobne jak przy klasyfikacji słomy lnianej. Włókno konopne, ze względu na jego zastosowanie i przeznaczenie, dzieli się na włókno BLLg_ę dzalnicze i włókno powroźnicze (główna masa towarowa włókna). Ćwiczenia Przeprowadzić obserwację mikroskopową włókiia lnianego i ko­nopnego. Przeprowadzić odróżnienie włókna lnianego od włókna konop­nego. Odróżnienie włókna lnianego od włókna konopnego polega 5 Towaroznawstwo... Rys. 9. Przekrój włókna wełnianego na barwnej reakcji chemicznej z jodem i kwasem siarkowym. Włókna lniane zabarwiają się na niebiesko, a włókna konopne na żółto. 3. Sprawdzić zmiany zachodzące we włóknach łykowych pod wpływem działania ługu sodowego. Próbki lnu i konopi (osobno) potraktować słabym ługiem sodowym i obserwować zachodzące zmia­ny. Pod wpływem działania ługu rozpuszczają się związki pektynowe i otrzymuje się włókienka elementarne lub niewielkie zespoły tych włókienek (zasada procesu kotonizacji). 3 . . WEŁNA I INNE WŁÓKNA ZWIERZĘCE Wełną nazywa się włosy okrywy zwierzęcej, które wykazują zdolności przędzalnicze. Uwłosienie zwierząt, którego nie można prząść, nazywa się sierścią, szczeciną lub włosiem. Przyjęto, że pod nazwą wełna rozumie się okrywę włóknistą owiec, a inne rodzaje wełen są określane przez dodanie nazwy zwierzęcia, np. wełna wielbłądzia, weł­na królików angorskich. Wełna jest niezwykle cennym surowcem włókienniczym. Przerabia się ją w zależności od potrzeb i jakości surowca na różne tkaniny: materiały odzieżowe, dywany, kilimy, fil­ce itp. Do najważniejszych właściwości wełny należą: złe przewodnictwo ciepła, łatwe wchłanianie i utrzymywanie wilgoci, sprężystość i elastyczność, lekkość, wytrzymałość przy przerobie, łatwość wchłaniania farby, tlenie się, czyli niepalenie się płomieniem, h) zdolność przędzalnicza i spilśniania się. Dzięki tym zaletom, pomimo ogromnego postępu w dzie­dzinie produkcji włókien chemicznych, wełna nie utraciła swego znaczenia i nadal odgrywa ważną rolę jako surowiec włókienniczy. W garbarniach przy obróbce skór surowych i w rzeźniach 66 otrzymuje się sierść bydlęcą i końską. Jest ona wykorzysty­wana w przemyśle włókienniczym jako domieszka do grubej przędzy na tkaniny szorstkie, chodniki, koce, derki i inne. Sierść ma zdolność spilśniania i używana jest np. do wyrobu kapeluszy. Włosie otrzymuje się z ogonów i grzyw po uboju zwierząt w rzeźniach. Oprócz tego włosie końskie można uzyskiwać przez obcinanie ogonów i grzyw zwierzętom żywym. Włosie wykorzystuje się w przemyśle włókienniczym do produkcji włosianek (specjalne tkaniny stosowane jako dodatek kra­wiecki). Budowa włosa, runo i okrywa Włos jest wytworem naskórka. W jego budowie można wyodrębnić trzy zasadnicze części: trzon włosa, korzeń i cebulkę. Trzon włosa jest to część, która wyrasta ponad powierzchnię skóry. Grubość i długość tej części włosa, mierzona przy pełnym odroście wełny, zależy przede wszystkim od rasy i ty­pu owcy, a także od płci i wieku zwierzęcia, warunków bytowych, klimatycznych itp. Korzeń włosa to wewnętrzna jego część, znajdująca się w skórze, otoczona to­rebką włosową. Wchodzi on do skóry pod ką­tem 10—60° i jest zakończony rozszerzeniem, tzw. cebulką włosową. W skórze znajdują się gruczoły ł o j o-w e, produkujące wydzielinę tłuszczową, i g r u c z o ł y potowe. Wydzieliny gruczo­łów łączą się na powierzchni skóry tworząc swoistą mieszaninę, zwaną tłuszczopo-t e m. Tłuszczopot chroni wełnę od wpływów atmosferycznych, chemicznych i uszkodzeń mechanicznych. W zależności od rasy owiec, żywienia i innych warunków tłuszczopot sta­nowi 10—40% masy wełny potnej (niepranej). Na przekroju włókna wełnianego widoczny jest naskórek, warstwa korowa i rdzeń (rys. 9). Naskórek jest zbudowany z łusek, których liczba dochodzi do 100 na lmm długości wło- sa. Liczba łusek, ich kształt i układ stanowią charakterystycz­ną cechę różnych rodzajów wełny. Rdzeń jest utworzony z komórek często wypełnionych powietrzem, zawierających barwnik, który nadaje wTełnie naturalne zabarwienie. W róż­nych rodzajach wełny i włosów rdzeń jest różnie wykształ­cony (puch nie ma wewnątrz rdzenia). Rozróżnia się dwa rodzaje włosów wełny: zasadnicze i nie­pożądane. Do włosów zasadniczych zalicza się: włosy bez-rdzeniowe (puchowe) — bardzo cienkie (średnica do 30 fxm), miękkie, elastyczne, karbikowane; włosy rdze- Rys. 10. Podział ruina owcy ci en ko wełnistej n i o w e — grube (średnica powyżej 52 jxm), długie, sfalowa­ne lub proste, sztywne, mało elastyczne oraz włosy przejściowe, które mają rdzeń przerywany, a grubość ich waha się w granicach 30—52 im. Do włosów niepożądanych należą włosy martwe, „psie", nadrunne, obumarłe i suche. Najczęściej są one grube, łamliwe, bez połysku. Włosy wyrastające obok siebie łączą się tłuszczopotem w pasemka. W miarę wzrostu na różnych wysokościach two­rzą się włosy wiążące, łączące pasemka w pasma. Te z kolei łączą się w słupki lub kosmki. Słupki występują w runie, a kosmki w okrywie. Różnica między runem a okrywą polega na tym że po zestrzyżeniu runo owcy tworzy całość, natomiast okrywa po zdjęciu rozpada się na luźne części. 68 Poza tym runo jest zwykle zbudowane z wełny jednolitej, tj. o zbliżonej budowie i długości, natomiast okrywa składa się z wełny mieszanej. Włosy długie rdzeniowe tworzą tzw. okrywę zewnętrzną, a włosy puchowe, krótkie two­rzą okrywę wewnętrzną. Gdy słupki w runie ściśle do siebie przylegają, runo nazy­wa się zamkniętym (pełne zamknięcie jest charakte­rystyczne dla owiec merynosowych), natomiast nieco luźniej­sze przyleganie słupków tworzy runo półotwarte. W okrywach układ kosmków może być ściślejszy — okry­wy półotwarte i luźniejszy — okrywy otwarte. Sortymenty wełny są związane z miejscem jej wyrastania na skórze zwierzęcia (rys. 10). Najcieńsza i najbardziej war­tościowa wełna wyrasta na łopatkach i bokach 1 i 2. Nieco gorsza, bowiem rzadsza i przeważnie bardziej zanieczyszczo­na, porasta szyję 3. Kolejną co do wartości jest wełna wyra­stająca na grzbiecie 4, udach 5, krzyżu, karku i górnych czę­ściach odnóży 6, piersiach i brzuchu 7, a najmniej wartościo­wa na głowie, dalszych częściach nóg i nasadzie ogona 8. Wełna z łopatek i boków powinna stanowić około 70% masy całego runa. Cioiczenie Przeprowadzić obserwacją mikroskopową włókna wełnianego Właściwości wełny Wartość wełny, jej zastosowanie, jak również klasyfikacja opiera się w dużym stopniu na różnych właściwościach fizycz­nych i chemicznych włókna wełnianego. Do ważnych cech fizycznych zalicza się: grubość wełny i przekrój, karbikowa-tość,Miługość, połysk, barwę, elastyczność, giętkość i inne Grubość włókna wełnianego waha się w granicach od 14 do ok. 90 jim. Jest to jedna z najistotniejszych cech, na pod- stawie której utworzono systemy klasyfikacyjne wełny. Im wełna cieńsza, tym delikatniejsza, bardziej karbikowana i wysoko klasyfikowana. 69 Przekrój włókna wełnianego może być okrągły, elipsowaty lub nieregularny. Pożądane jest, aby włókna na całej swej powierzchni miały jednakową powierzchnię przekroju — włosy wierne. Włosy niewierne mają przewę­żenia, zwane pasmami głodowymi, gdyż powstają w okresie niedoboru pasz. Karbikowatość (falistość) jest charakterystyczną cechą wełny (rys. 11). Karbikami nazywa się regularne łuki tworzone przez rosnący włos zawsze w jednej płaszczyźnie. Fale są mniej regularne i znacznie większe. Długość wełny waha się w granicach od 4 do ok. 50 cm. Rozróżnia się długość pozorną (włos nierozprostowa-ny) i rzeczywistą (włos rozprostowany). W zależności Rys. 11. Kształt karbików wełny: a) płaskie b) ścieśnione, c) płaskie rozwinięte, d) rozciągnię­te, e) gładkie od długości wełny dzieli się ją na wełnę zgrzebną (krótką, cienką i bardzo delikatną) i wełnę czesanko­wą (długą, błyszczącą, mniej delikatną, o lekko falistym włóknie). Połysk wełny jest wynikiem odbijania się promieni światła od powierzchni łusek. Za dobry uważa się połysk lśniący lub matowosrebrzysty. Barwa włókna zależy od obecności barwników w warstwie korowej i rdzeniu włosa. Najcenniejsze są włókna białe (moż­liwość barwienia). Cechy chemiczne są uzależnione od składu chemicznego wełny. Wełna składa się z substancji białkowej, zwanej ke-ratyną i dlatego zachowuje się inaczej przy próbie spalania niż włókna roślinne. Wełna spala się trudno (określa się, że stapia się lub tli), pozostawiając czarny popiół w postaci spie-70 czonej kulki i wydzielając charakterystyczną, niemiłą woń. Ćwiczenia Sprawdzić działanie niektórych związków chemicznych na wełną. Próbki wełny umieścić w parowniczkach i potraktować następują­cymi związkami chemicznymi: 1) słabym kwasem siarkowym. — czy wełna rozpuszcza się w sła- bych kwasach, 2) stężonym kwasem azotowym — jak zabarwia się wełna, 3) ługiem potasowym na zimno i na gorąco — jak ługi działają na wełnę i czy przy podgrzewaniu wełna rozpuszcza się całkowicie. Ocena wełny przy skupie Ocena wełny w punkcie skupu powinna być wykonana bardzo wnikliwie, uważnie i uczciwie, w oparciu o wiedzę fachową i doświadczenie pracownika (brakarza wełny). Obej­muje ona przeprowadzenie szeregu czynności, z których naj­ważniejszymi są: stwierdzenie rodzaju wełny (czy dostarczony towar jest wełną owczą), podział wełny na żywą i martwą (zdjęta ze zwierząt martwych), wydzielenie wełny odpadkowej (krótkie, drobne ka­mą itp), — podział wełny na jednolitą i mieszaną, ustalenie wieku owiec, z których wełna pochodzi (po­dział na wełnę jagnięcą i z owiec dorosłych), wydzielenie wełny odpadkowej (krótkie, drobne ka­wałki), ustalenie sortymentu wełny, podział na wełnę czesankową i zgrzebną, ocena wydajności wełny. Sortyment wełny ustala się na podstawie obowiązującej klasyfikacji, która jest oparta na grubości wełny, czyli śred­nicy mierzonej w mikrometrach, lub na innych parametrach. Do T939 r. w Polsce obowiązywała skala Plaila. Obecnie sto­suje się skalę bradforską i skalę Jełowieckiego. Skale Plaila i Jełowieckiego oparte są na grubościach wełny. Podają one kilkanaście klas oznaczonych literami alfabetu. 71 Skala bradf orska pośrednio również uwzględnia grubość wełny, ale określa ona sortyment wełny na podsta­wie liczby motków przędzy zawierających po 560 yardów (512 m), wyprzędzionych z 1 funta angielskiego (0,4536 kg) wełny pranej. A więc np. określenie wełny cyfrą 50'S ozna­cza, że z 0,4536 kg wełny pranej można wyprząść 50 motków przędzy po 512 metrów każdy. Wymienione skale stosowane przy klasyfikacji wełny podane są w tabeli 9. Ocena wydajności wełny, tzw. rendement wełny, obejmuje ustalenie, jaki jest stosunek wełny po praniu do wełny potnej (porównuje się masy i wynik podaje się w pro­centach). Brakarz wełny musi wzrokowo i dotykiem ocenić wydajność wełny, do czego jest niezbędna długoletnia prak­tyka oraz możność porównania swoich ocen szacunkowych z faktycznymi wynikami prania fabrycznego. Wełna królików angorskich Grubość wełny Skala Skala Skala w f-im bradforska Plaila Jełowieckiego Poniżej 14 150'S 14—15 120'S 15—16 100'S AAAA 16—17 90'S 17—18 80'S AAA 18—19 70'S AAA—AA 19—20 66'S AA 20—22 64'S A A 22—24 62'S A/B 24—26 60'S 26—28 58'S B B 28—29 56'S 29—31 50'S Ci B/C 31—34 48'S c2 C 34—37 46'S C/D 37—40 44'S D 40—45 40'S Do D/E 45—60 36'S E E 601-80 32'S F E/F Powyżej 80 28'S — F Tabela 9 PORÓWNANIE SKAL STOSOWANYCH PRZY KLASYFIKACJI WEŁNY Podział na wełnę czesankową i zgrzebną uwzględnia od­powiednią długość wełny czesankowej w poszczególnych sor­tymentach, która powinna wynosić: w sortymencie A, AB, B 6 cm BC 7 cm C 9 cm CD i D 10 cm (wełna jednolita) CD i D 12 cm (wełna mieszana) DE i E 18 cm (wełna mieszana) F 20 cm Wełna królików angorskich zawiera w runie dwa typy wło­sów. Są to włosy przewodnie — ościste, grube, pro- j ste, kruche, matowe i włosy puchowe — cienkie, miękkie i jedwabiste. Włosy przewodnie nie są pożądane, po­nieważ nie nadają się do przędzenia. Zbiór wełny przez wyczesywanie przeprowadza się przez cały rok stosując zabieg co 7—10 dni. W okresie intensywnego linienia, tj. na wiosnę i w jesieni, można zbierać wełnę przez wyskubywanie. Najmniej pracochłonnym sposobem zbioru wełny jest strzyżenie, wykonywane 3—4 razy w roku. Jed­nak uzyskana w ten sposób wełna jest nierówna pod wzglę­dem długości, ponieważ strzyże się zarówno wełnę dojrzałą, jak i odrastającą. Aby uzyskać dużą ilość dobrego surowca (średnia krajowa wynosi 200—350 g wełny od jednego królika), należy hodować króliki angorskie pełnorasowe, właściwie je odżywiać i sta­rannie pielęgnować. Podstawą klasyfikacji wełny z królików angorskich jest podział według: zawartości włókien nieprzędnych, długości, barwy, połysku, sposobu otrzymania włókien, zanieczyszcze­nia i stopnia uszkodzenia. JEDWAB NATURALNY Jedwab naturalny jest wytwarzany przez gąsienice motyla jedwabnika morwowego. Gąsienice ma­ją gruczoły przędne, w których wytwarzają i maga- zynują substancję jedwabiu. W pewnym stadium rozwojuj gąsienice rozpoczynają zwijanie oprzędu. W oprzędziej rozróżnia się trzy warstwy: zewnętrzną, środkową* i wewnętrzną, tzw. koszulkę. Rozwijalna jest war-' stwa środkowa dając przydatną do celów przemysłowych jed­nolitą nić długości 600— 900 m (całkowita długość nici jedwa-* biu z jednego oprzędu wynosi 2500—3200 m). Włókno jedwabiu jest zbudowane z substancji białkowej — f i b r o i n y mającej białą barwę. Fibroina nie rozpuszcza się w wodzie, zasadach i kwasach. Włókno fibroinowe powle­czone jest z zewnątrz warstwą kleju tzw. serycyny, o zabarwieniu charakterystycznym dla danej rasy jedwabni­ków (białe, żółte, seledynowe, złociste i inne). Serycyna wraz z barwnikiem jest rozpuszczalna w wodzie z dodatkiem my­dła. Stanowi ona 22—28% ogólnej masy jedwTabm. CECHY ROZPOZNAWCZE KOKONÓW POSZCZEGÓLNYCH RAS Rasa Kształt Barwa Żółta Warska Duża wydłużony, z wyraźnym przewężeniem żółtokremowa z odcie­niem różowym Biała Polska wydłużony, owalny z nie­znacznym przewężeniem biała z nieznacznym odcieniem seledyno­wym Biała Adrianopolska wydłużony, z wyraźnym przewężeniem biała Oprzęd zawierający wewnątrz poczwarkę nazywa się k o-konem. Stadium poczwarki, zależnie od rasy jedwabnika i temperatury otoczenia, trwa 11—18 dni. Z tego względu, aby wychodzące motyle nie zniszczyły kokonów, należy je zbierać z oprzędników 7—9 dnia od wejścia gąsienic na oprzę-dniki i dostarczać do punktu skupu. W punkcie skupu kokony są przyjmowane według objęto­ści i klasyfikowane według pochodzenia — rasy oraz według przydatności technologicznej zależnej od właściwości, wielko­ści i liczby wad oraz błędów oprzędu. W Polsce zaleca się hodowanie do celów przemysłowych 74 następujących ras: Żółtej Warskiej Dużej, Białej Polskiej i Białej Adrianopolskiej. Cechy rozpoznawcze kokonów po­szczególnych ras podane są w tabeli 10. przy ocenie wad i błędów kokonów bierze się pod uwagę: zniekształcenia kokonów, karłowatość, puszystość — luźna budowa oprzędu, głuchość — kokony przy potrząsaniu nie wydają charakterystycznego odgłosu, plamy, otwory, dziury, wgniecenia i zapleśnienie. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA WŁÓKIEN CHEMICZNYCH Włókna chemiczne dzieli się na sztuczne i syntetyczne. Pro­dukowane są w postaci ciągłej lub ciętej bądź też i ciągłej, i ciętej. Produkcja włókien sztucznych polega na przetworze­niu naturalnych surowców celulozowych lub białkowych (su­rowce niewłókniste) i nadaniu im cech oraz postaci włókna. Włókna celulozowe najczęściej produkuje się metodą wiskozową. W procesie technologicznym celulozę z drzew iglastych przeprowadza się w ciecz przędzalniczą — wisko­zę, a następnie formuje się ją w postaci włókna cią­głego, zwanego jedwabiem sztucznym wisko­zowym1), lub jako włókna cięte dodaje się do włó­kien naturalnych (t e x t r a — włókno bawełnopodobne, a r-gona i merona — włókna wełnopodobne). Zasadniczą wadą włókien wiskozowych jest duży spadek ich wytrzyma­łości w stanie mokrym. Ponadto wyroby z nich łatwo mną się. Pod względem higienicznym są dobre, gdyż wykazują do­stateczną higroskopijność. Właściwości chemiczne tych włó­kien są podobne jak włókien naturalnych roślinnych. Włókna białkowe produkuje się najczęściej z kazeiny (biał­ko mleka), rzadziej z białka roślinnego (soja, kukurydza, orzeszki ziemne). Są one produkowane w postaci włókien cię­tych jako tzw. wipolan i alprona. W dotyku przypo­minają wełnę, jednak mają mniejszą od niej wytrzymałość na rwanie i elastyczność. Spalają się podobnie jak wełna. x) Podane nazwy dotyczą włókien produkowanych w Polsce; w innych krajach mają inne nazwy. Włókna syntetyczne (zaliczane do tworzyw sztucznych) otrzymuje się z prostych produktów wyjściowych na drodze syntezy chemicznej. Substancje te w wyniku skomplikowa­nych reakcji otrzymują strukturę łańcuchową, umożliwiającą formowanie ich w postaci włókien. Wyróżnia się trzy podsta­wowe typy reakcji syntezy stosowane przy produkcji włó­kien syntetycznych: polimeryzację, polikondensację i poliad-dycję. W Polsce produkuje się w dużych ilościach włókna poliami­dowe, poliestrowe i poliakrylonitrylowe. Włókna poliamidowe — to polan i stylo n. Odzna­czają się one wysoką wytrzymałością na rwanie, na zginanie i na tarcie oraz sprężystością. Są łatwe do barwienia i do pra­nia (należy prać zgodnie z instrukcją, ponieważ są wrażliwe na środki utleniające), szybko wysychają, nie gniotą się. Ujemne cechy to: wrażliwość na temperaturę powyżej 120°C, mała higroskopijność, szorstkość i mała odporność na działa­nie promieni słonecznych. Włókno poliestrowe — to elana. Odznacza się wysoką wytrzymałością na rwanie, sprężystością, odpornością na dzia­łanie podwyższonej temperatury i na gniecenie, trwałym utrzymywaniem kształtu po zaprasowaniu, odpornością na działanie światła i czynników chemicznych. Wadą elany jest trudność barwienia i zbyt mała higroskopijność. Włóknem poliakrylonitrylowym jest a n i 1 a n a. Odzna­cza się największą odpornością na działanie czynników at­mosferycznych (przewyższa wszystkie włókna naturalne i chemiczne), kwasów i zasad, miękkim chwytem i dosyć do­brą odpornością na działanie podwyższonych temperatur. Do wad należy zaliczyć złe przyjmowanie barwników, małą hi­groskopijność i niską odporność na ścieranie. Zagadnieniom włókien poświęcone są w książce pomocniczej S. Kwarciaka, K. Wiśniowskiego „Ludzie i praca" następujące rozdzia­ły: Bawełna nadal w czołówce, Wełna i jedwab nie konkurowały ze sobą, Jedwab z Chin się wywodzi, Włókna syntetyczne, które nas odziewają. Ćwiczenia ROZPOZNAWANIE OPISANYCH W PODRĘCZNIKU WŁÓKIEN CHEMICZNYCH Jeżeli umieszczona w płomieniu próbka włókien spala się łatwo i szybko — jak naturalne włókna celulozowe — to rozpoznaliśmy WŁÓKNA SZTUCZNE WISKOZOWE (jedwab sztuczny wiskozowy). Jeżeli wprowadzona do płomienia próbka włókien pali się jasno­niebieskim (słaboniebieskim) płomieniem, a na końcu palącej się próbki powstaje pieniąca się kropelka, wydziela się zapach przypo­minający palącą się wełnę, zaś po wyjęciu z płomienia płomień gaś­nie _ to rozpoznaliśmy WŁÓKNA POLIAMIDOWE (stylon, per­lon itp.). Jeżeli wprowadzona do płomienia próbka włókien pali się pło­mieniem ciemnożółtym, niekiedy z rozbłyskami i „płynie", wydziela­jąc słodkawy zapach, a po ostygnięciu formuje się ciemna kulka — to rozpoznaliśmy WŁÓKNA POLIESTROWE (ELANĘ). Jeżeli umieszczona w płomieniu próbka włókien pali się i topi, po wyjęciu z płomienia pali się nadal, a stygnąc tworzy zwęgloną kulkę _ to rozpoznaliśmy WŁÓKNA POLIAKRYLONITRYLOWE (anilanę). ZARYS TECHNOLOGII TKACTWA I WYKONCZALNICTWA TKANIN Podstawowym materiałem włókienniczym są tkaniny otrzymane przez przeplatanie pod kątem prostym nici przę­dzy, które w stosunku do brzegów tkaniny przebiegają prosto­padle i równolegle. Przędza jest półproduktem do otrzy­mywania tkanin; ma postać nici o znacznej długości, stałej grubości i odpowiedniej wytrzymałości. Przędza powstaje przez skręcenie poprzednio uporządkowanych włókien przy jednoczesnym ich wyciąganiu. Nici przędzy biegnące wzdłuż tkaniny noszą nazwę o s n o- w y, zaś nici prostopadłe do nich, czyli biegnące w poprzek a) tkaniny, noszą nazwę wątku. Przeplatanie nici w toku produkcji tkanin (tkania) odbywa się na maszynach, zwanych krosnami. Obecnie stosuje się krosna mechaniczne i automatyczne, ale zasada ich działania jest taka sama jak w ich pierwowzorach — krosnach ręcznych. Nici przędzy (osnowa) są nawinięte na wał, zwany podaw-czym i rozdzielone na dwie części przez urządzenia, zwane nicielnicami (rys. 12). Są to ramy posiadające pionowo osadzone struny, które w połowie swej długości mają oczka, przez które z kolei są przewleczone nici osnowy. Ramy te mo­gą się przesuwać w płaszczyźnie pionowej, przy czym każdo­razowe podniesienie się jednej nicielnicy powoduje opadnię- Rys. 12. Schemat warsztatu tkackiego 1 — osnowa, 2 — nicielnica, 3 — grzebień, 4 — czółenko, 5 — tkanina (na wale odbiorczym) cie drugiej, przez co zawsze między nitkami osnowy tworzy się kąt przestrzenny, zwany przesmykiem. W prze­smyku porusza się czółenko ciągnąc za sobą nić wątku. Każda nitka wątku przewleczona przez nici osnowy jest dociskana do wykonanej już tkaniny przez metalowy grzebień, zwany płochą. Gotową tkaninę nawija się na tzw. wał przed­ni towarowy. Sposób przeplatania nici osnowy i wątku nazywa się w tkactwie splotem. Wyróżnia się trzy sploty podstawo­we (rys. 13) oraz szereg splotów pochodnych. Do splotów pod­stawowych zalicza się: splot płócienny, skośny i atłasowy. Splot płócienny, czyli prosty, powstaje przez przeplatanie na przemian co drugiej nitki osnowy nitką wąt-78 ku. W splocie tym nitka wątku przebiega raz nad i raz pod IIBk ■■r_ ■■■■ mm Rys. 13. Sploty: a) płócienny, b) skośny, c) atłasowy nitką osnowy. W następnym rzędzie nitka wątku, która była poprzednio pod osnową, przechodzi z kolei nad nią. W splocie skośnym, czyli rządkowym, prze­platanie osnowy z wątkiem następuje co kilka nitek z tym jednak, że krzyżowania powtarzają się regularnie, w wyniku czego tworzą się wyraźne skośne prążki (rządki) Splot atłasowy charakteryzuje się rzadkimi (rozsy­panymi) wiązaniami wątku i osnowy (np. co 5, 6 i więcej ni­tek). W wyniku tego typu wiązań po jednej stronie tkaniny występuje więcej nitek osnowy, a po drugiej więcej nitek wątkowych. Gotowe tkaniny po zdjęciu z krosna są poddawane dokład­nym oględzinom w celu wykrycia i ewentualnego usunięcia (cerowanie, odcięcie supłów itp.) błędów. Niezależnie od tych oględzin tkaniny poddaje się pewnym zabiegom, zwanym wykończalnictwem. Wykończalnictwo tkanin baweł­nianych polega na: — opalaniu w celu usunięcia drobnych włosków z powierz­chni, moczeniu w celu usunięcia plam, bieleniu w celu usunięcia żółtawej barwy bawełny, — merceryzacji, czyli działaniu 30-procentowym ługiem sodowym w celu zwiększenia wytrzymałości i nadania większego połysku (tafty batysty, satyny), —. barwieniu poprzez farbowanie lub drukowanie, apreturowaniu, czyli nasycaniu specjalną masą apreterską zawierającą przede wszystkim krochmal, stearynę i inne składniki, gładzeniu w celu równomiernego rozprowadzenia apre-tury, drapaniu w celu nadania niektórym tkaninom wyglądu podobnego do tkanin wełnianych (barchany, flanele), . strzyżeniu i szczotkowaniu w celu otrzymania całkowi­cie gładkiej powierzchni. Wykończalnictwo tkanin lnianych obejmuje mniej czyn­ności niż wykończalnictwo tkanin bawełnianych. Dużą uwagę zwraca się na oczyszczanie i bielenie tkanin lnianych. W końcowej fazie tkaniny lniane przeznaczone do wyrobu brezentów, żagli itp. poddaje sic impregnowaniu, czy­li nasycaniu środkami chemicznymi uodporniającymi na wodę i procesy rozkładowe. Przy wykończalnictwie tkanin wełnianych stosuje się za­biegi zależnie od tego, czy jest to tkanina czesankowa, czy zgrzebna. Tkaniny czesankowe poddaje się bieleniu, zaparzaniu, czyli stabilizacji (działanie wodą o temp. 80—95°C, co zabezpiecza tkaninę przed tworzeniem się zagnieceń i załamań wr dalszych operacjach), parowaniu w celu otrzymania trwałego silnego połysku (tkaniny ubraniowe), praniu, dekatyzacji w celu zmniejszenia kurczliwości, strzyżeniu i prasowaniu. Tkaniny zgrzebne przede wszystkim poddaje się f o 1 o w a-niu, w wyniku czego otrzymuje się zwartą, spilśnioną po­wierzchnię tkanin, a ponadto większości zabiegom stosowa­nym przy wykończalnictwie tkanin wełnianych czesanko­wych. Tkaniny jedwabne mają w zasadzie wszystkie pożądane cechy, tak że końcowe czynności ograniczają się do prasowa­nia i gładzenia. Apreturowaniu poddaje się jedynie gorsze gatunki jedwabiu. . 7 OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA TKANIN Tkaniny w zależności od rodzaju surowca, z którego zostały wyprodukowane, dzieli się na: bawełniane, lniane, wełniane, jedwabne (naturalne, sztuczne, syntetyczne). Tkaniny wyko­nane z włókien mieszanych zalicza się do tej grupy, jakiego surowca w nich jest najwięcej. Tkaniny bawełniane są lekkie, higieniczne, higroskopijne, łatwe do prania i dostatecznie wytrzymałe. Mogą być bielone, niebielone, jednobarwne, wielobarwne, jednostronne i dwu­stronne. Zastosowanie tych tkanin jest w zasadzie wszech­stronne. Z najbardziej powszechnych tkanin bawełnianych na wyszczególnienie zasługują: płótna białe: cienkie, średnie i grube; są to tkaniny bielone, mniej lub bardziej apreturowane — należą do cenio- 81 nych i rozpowszechnionych tkanin pościelowych i bieliźniar skich; zalicza się do nich również tzw. surówkę (netkal) wyrabianą z niższych gatunków przędzy bawełnianej, be wykończenia; tkaniny wsypowe — są to tkaniny typu płócien, lec bardzo gęste, barwione, czasem impregnowane; zefir i kreton (zefir jest cienki, kolorowy; kreto grubszy, wzorzyście drukowany) — znajdują zastosowanie n sukienki, ubranka dziecięce, zasłony itp.; batyst tkanina cienka, gęsta, delikatna, z połyskiem (bielizna, chusteczki, fartuszki itp.); tkaniny skosmacone — flanela (dwustronnie skos-macona, o niewielkiej gęstości, miękka), barchan (jednostron­nie skosmacony, dość luźny); satyna — tkanina cienka, miękka, delikatna, mercery-zowana; z innych tkanin: frotte (tkanina pętelkowana), gabar­dyna (z wyraźnymi prążkami) i wzorzyste tkaniny adamaszkowe. Tkaniny lniane uchodzą za najtrwalsze, są bardzo higienicz­ne i praktyczne. Pod pewnymi względami przewyższają tka­niny bawełniane, pod innymi im ustępują. O ile tkaniny ba­wełniane są równo utkane, dają się ładnie wybielać i barwić, to tkaniny lniane wykazują pewne nierówności i smugi, nie dają się dobrze wybielać i barwić. Przewyższają natomiast tkaniny bawełniane trwałością, cechami higienicznymi, nie brudzą się tak łatwo, po praniu „bieleją" (tkaniny bawełniane szarzeją). Z ważniejszych tkanin lnianych należy wymienić płótno surowe, płótno białe, tkaniny ręcz­nikowe, ścierkowe, brezentowe i płótno krawieckie. Tkaniny wełniane można najogólniej podzielić na zgrzebne i czesankowe. Tkaniny zgrzebne są spilśniane (wsku­tek tego bardziej sztywne), drapane, mają krótki włos na po­wierzchni, w dotyku są szorstkie. Odznaczają się dużą wy­trzymałością i trwałością, na skutek folowania mają splot nie­widoczny. Często dla tkanin zgrzebnych stosuje się nazwę sukna. Tkaniny czesankowe są cienkie, bardziej miękkie, o wyraźnym splocie. Pośrednie cechy mają tkani­ny czesankowo-zgrzebne. Tkaniny wełniane odznaczają się wieloma cennymi właś­ciwościami wynikającymi z budowy i składu chemicznego włókna wełnianego. Ogólnie wyróżnia się tkaniny weł­niane sukienkowe, płaszczowe damskie i tkaniny ubraniowe. Z tkanin tych na wyróżnienie zasługują: tybet (czesankowa drukowana), jersey (zgrzebna, prążkowana), j u n o n a (czesankowa), pepita (czesankowa), b u k 1 e (czesankowo-zgrzebna, czesankowa, supełkowana), f 1 a u s z (zgrzebna, zgrzebno-czesankowa, drapana i przystrzyżona), f 1 a n e 1 a (czesankowa, drapana), fil a fil (czesankowa, czesankowo-zgrzebna), f res ko (zgrzebna z nitkami różnokolorowymi), rapaport (o po­dwójnej osnowie), jodełka i inne. Przez tkaniny jedwabne w ścisłym sensie rozumie się tkaniny z jedwabiu naturalnego, w szerszym po­jęciu — również tkaniny z jedwabiu sztucznego, a w szerokim — tkaniny z włókien syntetycz­nych podobnych do jedwabiu (dodając bliższe określenie). Oczywiście grupy tych tkanin i ich właściwości zależą od ro­dzaju surowca. Z bardziej ty po wy cr^ tkanin jedwabnych na uwagę zasłu­gują crepe satin (krep satę), crepe georgette (krep żorżet), tafta, serge (serż), adamaszek, ak­samit. Dużo tkanin z tego działu produkuje się z przędzy mieszanej. Ma to na celu polepszenie tkaniny lub wypośrod-kowanie jej użytecznych właściwości.