BUDOWA, WŁAŚCIWOŚCI I SKŁAD CHEMICZNY SKÓRY SUROWEJ Skóra zdjęta ze zwierzęcia gospodarskiego lub ze zwierzęcia dzikiego, zakonserwowana i w ten sposób zabezpieczona przed gniciem, będąca przedmiotem obrotu towarowego i zaopatrze­nia przemysłu nazywa się skórą surową. Pod względem anatomicznym skóra jest zewnętrzną powło­ką ciała zwierzęcia, która oddziela organizm od otaczającego środowiska. Chroni organizm przed wpływami zewnętrznymi, takimi jak nadmierne ciepło lub chłód, wiatr i wilgoć, uszko­dzenia mechaniczne, wtargnięcie drobnoustrojów, a jedno­cześnie spełnia ważne czynności fizjologiczne. Dzięki oddy­chaniu (oddychanie skórne) i wydalaniu (gruczoły potowe) powłoka skórna bierze udział w procesach przemiany materii. W skórze rozróżnia się trzy zasadnicze warstwy: naskórek, skórę właściwą i tkankę podskórną (rys. 14). Naskórek (rys. 15) jest zbudowany z tkanki nabłonkowej złożonej z kilku warstw, z których najbliższa skóry właści­wej jest warstwą twórczą, a najbardziej zewnętrzna jest zbudowana z martwych komórek ulegających stale złusz-czaniu. W poszczególnych partiach skóry naskórek osiąga róż-84 ną grubość. W miejscach nieowłosionych naskórek jest bar­dziej rozwinięty niż w miejscach owłosionych. Wytworem na­skórka są włosy. Rys. 14. Przekrój skóry 1 — naskórek, 2 — warstwa termosta­tyczna, 3 — warstwa siatkowa, 4 — warstwa podskórna, 5 — torebki wło­sowe, 6 — gruczoły potowe, 7 — gru­czoły łojowe Skóra właściwa jest zbudowana z tkanki łącznej, składają­cej się z licznych wiązek włókien klejodajnych, wzajemnie krzyżujących się oraz włókien sprężystych przebiegających w różnych kierunkach (rys. 16). Włókna k 1 e j o d a j-ne _ kolagenowe grupują się w zwarte pęczki. Układ pęczków tych włókien ma decydujący wpływ na wartość skó- Rys. 15. Budowa naskórka 2 _ warstwa komórek martwych, 2 — warstwa komórek żywych, 3 — skóra właściwa ry jako surowca (rys. 17). Włókna sprężyste — ela-s t y n o w e występują w skórze właściwej w niewielkich ilościach (około 1%). Nie tworzą one pęczków, lecz delikatną siateczkę, która nadaje skórze elastyczność. W skórze właściwej wyróżnia się dwie odrębne warstwy. Warstwa zewnętrzna przylegająca do naskórka nazywa się brodawkową, bądź też z uwagi na funkcje, jakie pełni, termostatyczną. Jest ona dobrze rozwinięta w skó­rach nieowłosionych, czyli tam, gdzie występuje dobrze roz- 85 Hys. 16 Włókna skórne: fl) włókna kolagenowe, o) pęczki włókien kola­genowych, c) włókna ela-s/tynowe winiety naskórek. Składa się ze stosunkowo cienkich włókien klej oda jnych, które tworzą luźne pęczki. Najcieńsze włó-kienka występują na granicy naskórka i skóry właściwej tworząc rodzaj błony, zwanej licem skóry. W warstwie brodawkowej występują torebki włosowe, gruczoły łojowe, gruczoły potowe i naczynia krwionośne. Rys. 17. Układ pęczków włókien kolagenowych w skórze włllcSe" tworzy tu gęste sploty o włóknach znao™ kolagenowych wy«rzymalych i dawkowej dla różnych g^unkL d° bro" 86 stępująco: gatunków skor przedstawia się na- skóra bydła rogatego (woły, krowy) około 70% skóra końska „ 60% skóra owcza ,, 30% skóra świńska „ 0% Warstwa podskórna składa się z układu włóknistego (cien­kie błonki tkanki łącznej), w którym przy dobrym odżywia­niu zwierzęcia gromadzi się tłuszcz. Duża ilość tłuszczu w skórze utrudnia garbowanie i z tego względu warstwa podskórna jest usuwana podczas przygotowania skór do gar­bowania. Skóra surowa bezpośrednio po zdjęciu ze zwierzęcia za­wiera 65—70% wody. Składniki organiczne to przede wszyst­kim białko (około 33%), oraz niewielkie ilości tłuszczu (około 2%). Ponadto skóra surowa zawiera około 0,5% substancji mineralnych. W skład białek wchodzą: białka strukturalne o budowie włóknistej, które stanowią główny szkielet skóry, białka bezpostaciowe rozpuszczalne w wodzie, usuwane ze skóry podczas procesu garbowania. ^ Białka strukturalne to przede wszystkim kolagen wy­stępujący w skórze właściwej w ilości 98% suchej masy, e 1 a-s t y n a wystęoująca również w skórze właściwej w ilo­ści 1% suchej masy oraz keratyna znajdująca się w na­skórku i włosach. WSKAŹNIKI OCENY JAKOŚCIOWEJ SKÓR SUROWYCH Na budowę skóry surowej ma wpływ wiele czynników ta­kich jak: rasa, wiek, płeć, rodzaj i warunki odżywiania, stan zdrowia zwierząt, klimat oraz czas uboju. Rasa zwierząt ma decydujący wpływ na przeznaczenie skór surowych. Najlepszym przykładem są skóry owcze, z których skóry o rzadkiej i grubej wełnie są przeznaczone do produkcji garbarskiej, natomiast skóry o wełnie gęstej i cienkiej przeznaczone są do wyprawy futrzarskiej. Skóry 87 tapa przednia Pachwina przednia Czesc ùrzuszna Rys. 18. Podział topograficzny skóry Pachwina tylna Cape tylna bydła ras mlecznych są cieńsze i często mniej ścisłe niż ras mięsnych. Uszlachetnione rasy trzody chlewnej mają skórę cieńszą i mniej ścisłą niż rasy prymitywne. Wraz z wiekiem zwierzęcia silnie rozwija się warstwa siatkowa skóry właściwej i warstwa podskórna zawiera wię­cej tłuszczu. Skóra zaczyna się różnicować na części grub­sze środkowe — kruponowe i cieńsze — położone na krań­cach ciała (rys. 18). Z wiekiem zwierzęcia zwiększa się powierz­chnia skóry i grubość. Skóry samców są zwykle więk­sze niż samic, a ponadto są grub­sze i mniej delikatne. Różnice w układzie topograficznym doty­czą grubości skóry; zaznaczają się wyraźniej u samców (3—9 mm) niż u samic (2,5—4,5 mm). Część przyogonom Na stan i budowę skóry w dużej mierze wpływają rodzaj i warunki odżywiania. Młode ssaki żywione wyłącznie mlekiem mają skórę równą, ścisłą i stosunkowo grubą. Po przejściu na inne żywienie, zwłaszcza w pierwszym okresie, w skórze występują niekorzystne zmiany. W czasie żywienia na pastwiskach letnich skóra bydła nabiera dodatnich cech: jest ela­styczna, zbita i grubsza. Natomiast po okresie niedożywienia skóra jest cienka i luźna. Zwierzęta chorowite dają skóry luźne, cienkie i mało wartościowe. Do warunków klimatycznych wywierających wpływ na jakość skóry należy zaliczyć wilgotność i temperaturę. Skó­ry zwierząt z rejonów o gorącym i suchym klimacie są cien­kie i suche, a z rejonów o klimacie wilgotnym i umiarkowa­nym są grube i luźne. Skóry powinny być zdejmowane wr okresie późnoletnim i wczesno jesiennym, natomiast zdjęte w innym terminie są mniej zwięzłe, mniej elastyczne i mniej jędrne. Fizyczne wskaźniki skóry 7ależv od szeregu poprzednio wymienio-Bozmiar skory zaezy od £ powierZchnia skóry ze nyeh c**^™^^ „ wykorzystania. Po-WZglęt -rskory mierzy si, w decymetrach kwadratowych Rys. 19. Planimetr za pomocą planimetru (rys. 19). Przyrząd ten ma ra­mię, które oprowadza się po brzegach skóry, i licznik auto­matycznie wskazujący powierzchnię skóry z dokładnością do 0,1 dm2. Rys. 20. Gruhościomierz do f^^^Z 1 — dźwignia, 2, 3 — zacisKi, * Drugim ważnym fizycznym wskaźmkiem skory jest gr« bość. Mierzy si, ją g r u b o ś c i o m i e r z 89 Przyrząd ten składa się ze stalowej ramy w kształcie litery U i dwóch zacisków — dolnego nieruchomego i górnego po­ruszanego dźwignią, którego ruch przenosi się za pośrednic­twem kółek na automatyczny licznik podający grubość skó­ry z dokadnością do 0,1 mm. Omówione wskaźniki mają decydujący wpływ na masę skóry, która z kolei decyduje przy zakupie surowca o zali- Tabela 11 WSKAŹNIKI FIZYCZNE NIEKTÓRYCH RODZAJÓW SKÓR SUROWYCH I ~~r~ Skóra Powierzchnia w dms Masa w kg Grubość w mm Byków ^50—550 17—50 nlr f Wołów 300—550 17—45 UK. O Krów 200—450 13—30 ok. 5 r»L- A Jałówek 120-250 10—17 OK. 4 O A Cieląt 50—100 2,5—5 o—4 1 Q o A Koni 200—450 10—25 1,0 ¿,u o n o e kwin (krupon) 50—90 3—4 ¿>,J—o,0 O () a n Owiec 30—100 0,5—4,5 ¿í,U 4.11 1,0—3,5 czeniu g0 do odpowiedniej grupy. Ze względu na zmienna masę skor (grubość, ścisłość, uwłosienie, fl£j zanteczyTcLń rodzą, stosowanego konserwowania) przyjęto jako obowią­zująca masę skor świeżych, tzw. wagę zieloną. Wskaź- STOSUNEK PROCENTOWY MASY SKÓR Tabela 12 ZAKONSERWOWANYCH DO MASY SKOR ŚWIEŻYCH 1 Stan lub sposób konserwowania skór Skóry ze świń Pozostałe skóry świeża t/t/-> i»- ■*% ^ i _ 100 i nn ivioKrosolona 90 1UU 0*7 Mokrosolona z solankowa- O f niem CS 1 /-.li .«.1 88 oo oucnosolona bo Sucha 60 50 niki fizyczne niektórych rodzajów skór surowych podane ~" konserwowa/y^: RODZAJE SKÓR SUROWYCH Skóry surowe użytkowane w kraju dzieli się według gatun­ku zwierząt na: bydlęce, świńskie, końskie, owcze, kozie, kró­licze (przeznaczone do garbowania bez włosa) i skóry zwie­rząt dzikich. Podstawowym surowcem w przemyśle garbarskim są skó­ry bydlęce, które w zależności od wieku, masy i płci dzieli się następująco: skóra z wyporka bydlęcego — ze zwierzęcia martwo urodzonego lub zabitego natychmiast po urodzeniu; jest cien­ka, krótka i ma jedwabistą sierść, skóra z cielęcia — karmionego wyłącznie mlekiem; od­znacza się równomierną grubością we wszystkich częściach, skóra z żarłaka — ze zwierzęcia w okresie przejściowym między pokarmem mlecznym a innym pokarmem, skóra z bukata — ze zwierzęcia, które po przejściu z pokarmu mlecznego na inny przystosowało się do nowego pożywienia, skóra bydlęca lekka— z młodej jałówki, byczka i mło­dego wołu, skóra z jałówki — ze zwierzęcia płci żeńskiej, które jeszcze nie miało potomstwa, skóra z krowy, skóra z byka, późnego kastrata i wołu. Przy podziale skór końskich rozróżnia się skóry: z wypor-ków, źrebiąt — górna granica masy skóry wynosi 4,9 kg i skóry z koni — dolna granica masy skóry świeżej wynosi 5 kg. Skóry końskie odznaczają się dużym zróżnicowaniem w budowie tkanki skórnej w części przyogonowej i przed­niej karkowej. Z tego względu rozcina się je już w stanie surowym na przody około 2/3 całości i zady około 1/3 całości. Skóry świńskie dzieli się na skóry ze świni (z prosięcia, maciory lub wieprza) i skóry z knurów. Pod względem bu­dowy tkanki skórnej surowiec świński jest zróżnicowany. Tak zwany krupon, czyli skóra zdjęta tylko z części grzbietowej i z karku świni, jest gruby i zwarty. Dlatego 91 jest on głównie wykorzystywany. Niekiedy skóruje się pod­brzusze, ale skóra jest luźna i bardzo ciągliwa. Do celów garbarskich przeznacza się skóry owiec, które z różnych względów (po ostrzyżeniu, silnie zanieczyszczona wełna, duże golizny, gruby i rzadki włos) nie nadają się do celów futrzarskich. Rozróżnia się skóry z jagniąt — małe, z jagniąt — duże, skóry z owiec i baranów oraz z tryków. ZASADY KLASYFIKACJI SKÓR SUROWYCH Przy klasyfikacji skór surowych stosuje się następujące wielkości pomiarowe: waga w kilogramach — skóry z: bydła, koni, owiec — golców, jagniąt dużych — golców, świń oraz dzików, saren, jeleni i danieli, powierzchnia — skóry z owiec, z wyjątkiem wymienionych poprzednio, długość — skóry z psów i wilków, sztuki — skóry z jagniąt. W zależności od rodzaju i odpowiedniego pomiaru wszyst­kie skóry surowe dzieli się na pięć grup. Przykładowo do grupy czwartej zalicza się: skóry z bukatów — do 13,5 kg; skóry bydlęce lekkie i skóry z krów — od 14 do 17,5 kg; skóry z jałówek, krów, wołów, byków lub późnych kastra-tów — od 18 do 22 kg; skóry z koni — od 8,5 do 25 kg; przody końskie wszystkich wag, skóry całe ze świń — powyżej 4 kg, skóry kruponowane ze świń — powyżej 1,5 kg i skóry z dzi­ków — powyżej 8 kg. Do grupy piątej zalicza się skóry z ja­łówek, krów, byków, wołów, koni — wszystkie powyżej 22 kg. Po zaliczeniu skóry surowej do odpowiedniej grupy nale­ży przeprowadzić klasyfikację jakościową, która polega na wykryciu wszystkich wad i uszkodzeń. Wszystkie wady i uszkodzenia skór surowych można po­dzielić na: 1) powstałe za życia zwierzęcia, 92 2) powstałe podczas zdejmowania skóry, 3) powstałe podczas konserwowania i magazynowania su­rowca skórzanego. Za życia zwierzęcia mogą powstać uszkodzenia spowodo­wane chorobami skórnymi. Najbardziej rozpowszechnione i najpoważniejsze są uszkodzenia spowodowane przez paso­żyty, np. giez bydlęcy, (rys. 21), uszkodzenia mechaniczne Rys. 21. Giez bydlęcy i uszkodzenia skóry przez bydlęcy i jego larwy, b) początkowe stadium ^^^^dium zarastające (najczęściej spowodowane niewłaściwą pielęgnacją zwierząt, np. skaleczenia, otarcia) i wady powstałe wskutek zanie­czyszczenia, zabrudzenia oraz niewłaściwego karmienia zwierząt. Podczas zdejmowania skóry mogą powstać dziury, rozdar­cia, przecięcia, zacięcia itp. Wielkość tych uszkodzeń wpły­wa ujemnie na jakość i przeznaczenie skór. Podczas niewłaściwego przechowywania skór mogą wy stąpić wady spowodowane przez drobnoustroje (główni gnilne i barwnikotwórcze). Niewłaściwe suszenie skór mo* doprowadzić do zrogowacenia tkanki (przesuszenie). Wady i uszkodzenia są podzielone na dwie kategori a w tabelach — w normach, określona jest ilość punktó jaka odpowiada danej usterce skóry surowej. Klasyfikacja kończy się określeniem odpowiedniej klas skóry surowej na podstawie ilości punktów za wady i uszk dzenia. Rozróżnia się pięć klas skór surowych. Liczba d puszczalnych punktów w poszczególnych klasach skór jes podana w normach dla pięciu grup ustalonych w zależności od rodzaju skóry i odpowiedniego pomiaru. podczas magazynowania skór surowych konserwowanych należy stworzyć takie warunki, które zabezpieczają przed obniżeniem wartości użytkowej skór i gwarantują zachowa­nie ich trwałości. Stosuje się magazynowanie dłu­goterminowe (powyżej 75 dni) i krótkotermino-we (do 75 dni). Magazynuje się skóry mokrosolone (zakonserwowane przez solenie lub solankowanie), suche (zakonserwowane przez suszenie) i suchosolone (zakon­serwowane przez solenie i suszenie). Pomieszczenia dla skór mokrosolonych powinny znajdować się na parterze lub w podziemiach. Temperatura latem nie powinna przekraczać 20°C; pożądane jest utrzymywanie temperatury w granicach 1—10°C. Względna wilgotność po- Rys. 2,2. Skóry surowe solone w stosie ZASADY KONSERWOWANIA I PRZECHOWYWANIA SKÓR SUROWYCH Konserwowanie skór surowych ma na celu stworzenie wa­runków uniemożliwiających rozwój drobnoustrojów. Warun­ki te uzyskuje się przez usunięcie pewnej ilości wody ze skór. Konserwowanie przeprowadza się dwoma sposobami: przez suszenie oraz przez solenie. Przed rozpoczęciem kon­serwowania skórę należy odpowiednio przygotować. Po zdję­ciu ze zwierzęcia należy ją oczyścić z brudu i nawozu, resz­tek tłuszczu i mięsa oraz innych zanieczyszczeń. Konserwowanie przez suszenie polega na usunięciu około 85% wody, przez co skóra zmniejsza swoją masę o około 50%. Do suszenia skóry powinny być rozpostarte i wygładzone. Najczęściej stosowanym sposobem konserwacji jest sole­nie solą kuchenną. Surowiec jest wówczas lepiej zakonser­wowany i łatwiej przeprowadzić jego ocenę. Sól odciąga wo­dę z tkanki skórnej i hamuje częściowo rozwój bakterii. Konserwowanie skór solą można wykonywać dwoma spo­sobami: przez posypywanie skór solą — solenie oraz przez zanurzanie w roztworze soli — solankowanie. winna być utrzymana w granicach 75—80%. Podłoga po­winna być betonowa lub asfaltowa ze ściekami do spływu solanki, a ściany powinny być wyłożone do wysokości 2,5 m jednolitym i nienasiąkliwym materiałem. Pomieszczenia do magazynowania skór suchych i sucho-solonych muszą być odizolowane od pomieszczeń dla skór mokrosolonych. Umieszcza się je w kondygnacjach nadziem­nych. Podłoga powinna być drewniana, ściany wybielone. Temperatura nie powinna przekraczać 20°C, wilgotność po­winna być utrzymana w granicach 60—70%. Krótkotermino­we magazynowanie można stosować w pomieszczeniach każ­dego typu i dotyczy to wszelkich rodzajów skór. Skóry w pomieszczeniach układa się w stosy (rys. 22). Ist­nieje kilka sposobów układania stosów: fartuchowy, szerego­wy, warstwowy i w „ławy". Dla poszczególnych rodzajów skór są określone wymiary podstawy i wysokości stosów. SKÓRY FUTERKOWE Podstawowym produktem hodowli zwierząt futerkowych -J lisów srebrzystych, piesaków niebieskich, norek, nutrii, frej tek, tchórzofretek, soboli, szynszyli i wielu innych — są wari tościowe skórki wykorzystywane do wyrobu różnych artyj kułów konfekcyjnych. O wartości skórki futerkowej decyduje przede wszystkim rozwój okrywy włosowej, barwa sierści oraz podłoże, którynj jest skóra. Jakość skórki zależy od cech dziedzicznych i od| warunków zewnętrznych, wśród których najważniejszymi sa warunki klimatyczne, żywienie, pomieszczenie i pielęgnoJ wanie. Do zwierząt dostarczających futerka zalicza się również króliki, których skórki obok skór owczych są podstawowym surowcem zakładów futrzarskich. Na surowiec futrzarski przeznacza się wyłącznie skórki królicze zimowe, uzyskiwa­ne w zależności od temperatury otoczenia w okresie od grudnia do końca lutego. Dobre są jedynie skórki otrzymane ze sztuk w wieku 6—12 miesięcy (w zależności od rasy), będące w stanie pełnej dojrzałości okrywy włosowej. Ponieważ skóry chowanych królików są często przedmio­tem wiejskiego skupu i obrotu towarowego, dlatego pokrót­ce zostanie omówiony ich odbiór, wymagania jakościowe i klasyfikacja. W zależności od przeznaczenia okrywy włosowej rozróżnia się dwa rodzaje skór: F — futerkowe iX — filcowe (nie nadające się do celów futrzarskich). W zależności od umasz-czenia okrywy włosowej skóry dzieli się na: b — białe ik — kolorowe. Każdą skórkę należy poddać następującym badaniom tech­nicznym: sprawdzenie rodzaju i odmiany, sprawdzenie prawidłowości zdjęcia i konserwowania skóry, c) sprawdzenie okrywy włosowej i mizdry, 96 d) wykrywanie wad. Skóra powinna być zdjęta systemem workowym z pozo- stawieniem przy niej skóry z głowy. Skóra z przednich koń- czyn powinna być odcięta w stawie nadgarstkowym, z tyl- nych . w stawie skokowym. Na skórze nie powinno być resztek mięśni, ścięgien, tłuszczu i skrzepów krwi. Dostarczo­na skórka powinna być wysuszona, odwrócona na zewnątrz mizdrą i mieć wymiary zgodne z ustalonymi wielkościami prawideł, na których skóry powinny być suszone. Na podstawie sprawdzenia okrywy włosowej i mizdry skó­rę zalicza się do jednej z trzech kategorii: 1, 2, 3. Bierze się przy tym pod uwagę dojrzałość okrywy włosowej, gęstość podszycia, wykształcenie włosów pokrywowych, czystość mizdry i wystąpienie na niej sinych plam. Następnie przez oględziny, dotyk i pomiar określa się wady skóry. Zwraca się uwagę na rozcięcia i rozdarcia skóry, uszkodzenia mizdry i włosów, zaplamienie okrywy włosowej, sfilcowanie włosów, resztki mięśni, tłuszczu i krwi na miz­drzę, zniekształcenie skóry wskutek złego konserwowania itp. Na podstawie ilości i natężenia wad skórę zalicza się do jed­nej z czterech kategorii wad: A, B, C, D. Końcowym etapem oceny skórki króliczej jest zaliczenie jej, w zależności od kategorii okrywy włosowej i mizdry oraz kategorii wad, do odpowiedniej klasy jakościowej. Rozróżnia się pięć klas jakościowych dla skór futerkowych: I, II, III, IV, V i dwie klasy dla skór filcowych: I i II. ZARYS PROCESU GARBOWANIA Procesy garbowania, czyli wyprawy skór powodują nieod- wracalne zmiany w skórach surowych, w wyniku których skóry surowe nabierają nowych korzystnych cech użytko- wych, jak trwałość, elastyczność, twardość. Są odporne na działanie drobnoustrojów i noszą nazwę skór goto- wych. 97 Niezależnie od rodzaju surowca i metody garbowania wy­różnia się trzy zasadnicze fazy wyprawy skór, obejmujące: czynności wstępne, garbowanie właściwe, wykończanie skór. Czynności wstępne noszą nazwę warsztatu mokre-g o. Mają one na celu przygotowanie surowca do garbowa­nia właściwego przez przeprowadzenie następujących ope­racji: moczenie skór ma na celu doprowadzenie tkanki skórnej do właściwego zwiotczenia, usunięcie środków kon­serwujących i białka rozpuszczalnego w wodzie; w celu przy­spieszenia tego procesu można stosować dodatki takie, jak siarczek sodowy, kwas mrówkowy; wapnowanie w celu rozluźnienia cebulek włosowych i naskórka; działa się na skórę mlekiem wapiennym; odwł o sianie — ręczne lub maszynowe usunięcie ze skóry włosów i naskórka; mizdrowanie — usunięcie resztek mięsa, ścięgien i żył; odwapnianie — usunięcie wapna, które nasyciło skórę, za pomocą kwasów (solny, mrówkowy, octowy i inne) lub soli amonowych. W wyniku czynności warsztatu mokrego otrzymuje się skóry pulchne, miękkie, o delikatnym licu, zwane golca-m i lub goliznami. Golce mogą być poddawane dwo­jeniu, czyli rozcięciu równolegle do lica na dwie lub więcej warstw. W czasie garbowania właściwego najistotniejszą rolę od­grywają garbniki, czyli substancje wiążące się nieod­wracalnie z białkiem skóry właściwej — kolagenem. Wy­różnia się garbniki roślinne, syntetyczne, mineralne i tłusz­czowe. Garbniki roślinne otrzymuje się z kory, drewna, liści, chorobliwych narośli drzew, krzewów i innych roślin. Krajowe garbniki roślinne otrzymuje się z kory dębowej, świerkowej i z wikliny, jak również z drewna dębowego, poprzez ekstrakcję wodą, a następnie zagęszczenie a nawet wysuszenie. ^arbniki syntetyczne uzyskuje się na drodze syntezy chemicznej. Dzieli się je na garbniki zastęp-c z e inaczej samodzielnie, które mają zdolność samo­dzielnego łączenia się z kolagenem, i garbniki pomoc­nicze stosowane jako dodatek przy garbowaniu roślinnym. 2 garbników mineralnych powszechnie stosuje się zasadowe sole chromu. Jest to obecnie najbardziej roz­powszechniona metoda garbowania z uwagi na krótki czas trwania i cenne właściwości skór gotowych (duża wytrzyma­łość na rozerwanie, duża elastyczność, wyższa odporność na działanie wilgoci). Do garbowania mineralnego w niewielkim stopniu stosuje się związki glinu (w tzw. białoskórnictwie). Garbniki tłuszczowe muszą zawierać tłuszcze nienasycone. Stosuje się trany, olej rzepakowy, olej lniany i inne. Zależnie od stosowanych środków garbujących wyróżnia się garbowanie roślinne, mineralne, tłuszczowe i kombino­wane (np. roślinno-mineralne). Przy garbowaniu roś­linnym (długotrwałym) stosuje się początkowo moczenie skór w dołach — przekłada się skóry do dołów o coraz więk­szym stężeniu garbnika. W końcowej fazie używa się bęb­nów do garbowania, które obracając się powodują dokładne mieszanie skór z brzeczką (roztworem garbników). Garbowanie chromowe (krótkotrwałe) odbywa się w bębnach obrotowych. Poprzedzone jest procesem piklo­wania w celu całkowitego odwapnienia, który polega na działaniu na skórę kwasem siarkowym (rzadziej innym) i solą kuchenną. Garbowanie tłuszczowe (zamszowe) polega na kilkakrotnym wcieraniu tłuszczu w skórę i suszeniu (po każ­dym natarciu). Następnie skóry układa się w stosy (dojrze­wanie), wyciska i wymywa z nich nadmiar tłuszczu oraz suszy. Stosowanie wielu metod garbowania i różnych garbników jest uwarunkowane różnymi wymaganiami stawianymi go­towym skórom. Ten sam surowiec garbowany różnymi me­todami będzie miał odmienne cechy użytkowe. Końcowy etap wyprawy skór obejmuje czynności wykoń­czeniowe, do których zalicza się: wyżymanie, płukanie, bie­lenie, barwienie, natłuszczanie, suszenie, apreturowanie i pokrywanie farbami kryjącymi, groszkowanie, prasowanie i inne. Stosowanie odpowiednich zabiegów wykończających (zależnie od metody garbowania) nadaje skórze wymagane cechy jakościowe i użyteczne. . SKÓRY GOTOWE Różnorodne zastosowanie skór gotowych (wyprawionych) stawia im różne wymagania jakościowe. Inne cechy muszą reprezentować skóry do produkcji obuwia (a nawet do po­szczególnych części obuwia), inne do produkcji wyrobów ga­lanteryjnych, a jeszcze inne do wyrobu uprzęży czy pasów pędnych. Ogólnie natomiast można powiedzieć, że na wartość użytkową skóry gotowej składają się: zastosowanie do produkcji użytecznych wyrobów, trwałość w użyciu i w czasie przechowywania, zaspokojenie wymogów higienicznych i estetycznych. Skóry gotowe dzieli się w zależności od ogólnego przezna­czenia użytkowego na dziewięć klas: I — skóry obuwiowe wierzchnie, II — obuwiowe spodowe, III — podszewkowe, IV — odzieżowe, V — rękawiczkowe, VI — galanteryjne, VII — rymarskie, VIII — techniczne i IX — inne. Każda kla­sa dzieli się na grupy według szczegółowego przeznaczenia użytkowego, a każda grupa na rodzaje, według pochodzenia surowca, i odmiany, według metody garbowania. Ponadto stosuje się ogólny podział na skóry twarde, do których zalicza się skóry ciężkie, grube, sprzedawane w zależności od ich masy, i skóry miękkie, których ilość określa się według powierzchni w dm2. Bardziej szczegółowo zostaną omówione skóry rymarskie, które stosuje się do wyrobu uprzęży, siodeł, pasów, futera­łów, artykułów podróżnych i sportowych. Z uwagi na asor­tyment wyrobów rymarskich i siodlarskich skóry te muszą być ścisłe, o dużej wytrzymałości na rozciąganie, nie nasiąk-100 kliwe, odporne na pot, odporne na niską temperaturę, po wielokrotnym namoczeniu i wysuszeniu powinny pozostać w stanie niezmienionym. Do skór rymarskich zalicza się: skóry blankowe wyrabiane ze skór jałówek i krów, dość sztywne, elastyczne, gładkie lub deseniowane, barwione lub niebarwione, garbowane metodą roślinną lub kombino­waną roślinno-chromową, o grubości 2—5 mm, lekko na­tłuszczone (6—12%); skóry blankowo-juchtowe bardziej miękkie i elastyczne niż poprzednie, garbowane metodą roślinną i chromowo-roślinną natłuszczone (8—14%); skóry becakowe wyrabiane ze skór bydlęcych cięż­kich (z kruponów bydlęcych), wytrzymałe na rozciąganie i nieciągliwe, nie barwione, o grubości 3,5—5 mm, silnie na­tłuszczone (12—16%); skóry uprzężowe i trokowe wyrabiane ze skór bydlęcych ciężkich i z kruponów świńskich, wytrzymałe i elastyczne, niebarwione, silnie natłuszczone (10—18%); skóry pergaminowe wyrabiane ze skór bydlęcych i świńskich, bez właściwego garbowania (goliznę poddaje się suszeniu i kredowaniu), o białej lub żółtawej barwie, nieprze­zroczyste stosowane między innymi do produkcji siodeł. OGÓLNE WIADOMOŚCI O NIEKTÓRYCH WYROBACH SKÓRZANYCH Uprząż Rozróżnia się dwa zasadnicze rodzaje uprzęży: uprząż cho-mątową i uprząż szorową. W każdej uprzęży (niezależnie od rodzaju) wyróżnia się cztery zasadnicze części składowe: części ciągnące, części wstrzymujące, części kierujące, części łączące. Do części ciągnących zalicza się chomąto (w uprzęży cho-mątowej), szory (w uprzęży szorowej), pasy pociągowe lub postronki. Chomąto składa się z dwóch kleszczyn drewnianych lub żelaznych związanych u góry i u dołu rzemieniami. Od wewnętrznej strony ma elastyczną wyściółkę z cienkiej skó­ry. Chomąto nakłada się na podkład zrobiony z miękkiej sierści obszytej płótnem. Chomąto wraz z podkładem musi być dopasowane do szyi konia, co pozwala na rozkład ucisku przy ciągnięciu na dużą powierzchnię ciała. Uprząż szorowa jest znacznie lżejsza od chomąto-wej. Można ją szybko i łatwo dopasować do każdego konia. Zasadniczymi częściami szorów są napierśnik i nakarcznik. Napierśnik jest to pas skórzany (rzadziej parciany), który otacza pierś i łopatki konia i jest podtrzymywany na odpo­wiedniej wysokości przez nakarcznik. Pasy te muszą być miękkie, elastyczne, bez zakładek, węzłów i innych wy­pukłości. Do części wstrzymujących zalicza się: naszelnik, natylnik i podogonie. Naszelnik (karkowy, piersiowy, karkowo--piersiowy) jest to pętla skórzana, zszyta z kilku pasów skó­ry, zakończona łańcuchem, który można zakładać na dyszel. Natylnik składa się z pasa oporowego przypiętego do końca napierśnika lub pasów pociągowych oraz upinacza i szelek nośnych, mających na celu utrzymanie go w odpo­wiednim położeniu. Zamiast natylnika można stosować pod­ogonie, które jednak przy hamowaniu nie spełnia całko­wicie wstrzymującego działania. Części kierujące to uździenica z wędzidłem lub uzda oraz lejce. Uździenica jest zszyta z szeregu pasków skórza­nych, które umożliwiają dokładne umocowanie jej na głowie konia. Z boków ma dwa pierścienie do umocowania w ę-dzidła. Lejce powinny być mocne, wykonane ze skóry blankowej, o długości 5,2 m. Części łączące, jak sama nazwa wskazuje, łączą wszystkie części uprzęży i utrzymują ją w odpowiednim położeniu na koniu. Do części tych należy nagrzbietnik, czyli tzw. pas przezkonny, i podbrzusznik, tzw. pod­pinka. Uprząż powinna być magazynowana w pomieszczeniach suchych, przewiewnych, rozwieszona na drewnianych koł-102 kach. Obuwie Niezależnie od kształtu i fasonu obuwia wyróżnia się w nim dwie zasadnicze części: wierzch (cholewkę) i spód. Zarówno wierzch, jak i spód są złożone z szeregu części składowych. W widoku bocznym obuwia widoczne są cztery części: czubek, przedstopie, śródstopie i pięta. Obecnie obuwie wyrabia się mechanicznie, przy użyciu maszyn obuwniczych. Ogólnie proces produkcji można po­dzielić na: przygotowanie elementów do łączenia, łączenie części składowych wierzchu, zaciąganie wierzchu na kopyto (tzw. ćwiekowanie), montaż obuwia, czyli łączenie wierzchu ze spodem, wykończanie obuwia i ocenę jakości, znakowanie i pakowanie gotowych wyrobów. Klasyfikacja obuwia jest dość skomplikowana i obejmuje podział na: grupy — w zależności od ogólnego przezna­czenia (np. obuwie dziecięce, kobiece, męskie); typy — zależnie od kroju i sposobu wykonania cholewki (okładowe, derby, mokasyny, inne); systemy — w zależności od sposobu połączenia cholewki ze spodem (np. pasowe, sanda­łowe, klejone, gdynki): rodzaje — w zależności od mate­riału, z jakiego jest wykonane (skórzane na nieskórzanej po­deszwie, z tkaniny, z przybraniem — niektóre części wierz­chu wykąpane ze skóry, gumowe); odmiany — zależnie od wysokości cholewki (np. buty długie, trzewiki, półbuty, czółenka, pantofle); gatunki — w zależności od ilości i jakości wad wynikłych bądź ze złego surowca, bądź z pro­cesu technologicznego. Podział na gatunki wyróżnia gatunek I i gatunek II (jedy­nie obuwie całogumowe i buty robocze dzieli się na trzy ga­tunki). Odpowiednie normy podają rodzaj wad, miejsce ich występowania oraz wielkość wad. Na podstawie sumy wszystkich wad obuwie zalicza się od gatunku I — jeśli nie przekracza 8 wad, do gatunku II — jeśli nie przekracza 14 wad. Obuwie z większą ilością wad niż 14 zalicza się do bra­ków. Klasyfikację jakościową przeprowadza się zwykle or­ganoleptycznie, a jedynie w przypadku wątpliwości badania organoleptyczne uzupełnia się próbami laboratoryjnymi. Spośród wielu symboli (cyfry i litery) znajdujących się na podszewce lub obłożynie od strony wewnętrznej oraz na po­deszwie — konsumentów interesuje tylko długość i tęgość obuwia. W Polsce stosowane są trzy zasadnicze miary dłu­gości obuwia: angielska (calowa), francuska (sztychowa) i metryczna (rys. 23). Podstawą numeracji angielskiej jest 1/3 cala. angielskiego, tj. 8,46 mm. Numer 1 odpowiada długości 4 1/3 cala. Następne numery są oznaczane co pół numeru aż do numeru 13 (dotyczy to obuwia niemowlęcego, dziecinne­mowe i inne), a następnie w zależności od wielkości i masy w opakowania zbiorcze (kartony) na 5, 10, 15 lub 20 par Kar­tony w magazynach należy ustawiać na drewnianych pod­kładach lub na regałach w stosy nie wyższe niż 8-9 karto­nów. W magazynie temperatura powinna wynosić 5—20 °C, wilgotność względna powietrza 50—70%, wymiana powietrza powinna być dwukrotna w ciągu 1 godziny. Czas przecho­wywania obuwia nie powinien być dłuższy niż 3 lata, a obu­wia gumowego i na spodach gumowych nie dłuższy niż 1 rok. NUMERACJA FRANCUSKA NUMERACJA METRYCZNA NUMERACJA ANGIELSKA wypolsce) Porównanie różn^ch systemów numeracji obuwia (stosowanych go oraz dla mniejszych dziewcząt i chłopców — podgrupa numeracji małej). Dla młodzieży i dorosłych obuwie ponow­nie oznacza się od numeru 1 do 12. Numeracja francuska za podstawę przyjęła 2/3 cm (sztych). Zwykle rozpoczyna się numerem 16 i koń­czy numerem 48. Numeracja metryczna jest coraz częściej stoso­wana z uwagi na jej prostotę. Rozpoczyna się zwykle nume­rem 12, kończy numerem 32, a każda cyfra oznacza długość stopy w centymetrach. Tegość obuwia oznacza się dużymi literami alfabetu od li­tery A do litery K. Oznacza ona obwód stopy (A — najmniej­szy obwód, K — największy obwód). W Polsce produkuje się obuwie o tęgościach E, F, G, H, CH, I, J oraz K dla obuwia wojskowego. Obuwie oznakowane zgodnie z wymaganiami norm pakuje się w papier i pudełka jednoparowe o znormalizowanych 104 wymiarach lub w torebki papierowe (tenisówki, obuwie gu- Galanteria skórzana Galanterię skórzaną wyrabia się ze skóry, materiałów zastępujących skórę (wtórna skóra, guma, tkaniny powleka­ne, np. skaj, folie z tworzyw sztucznych), tkanin, tektury, papieru, a ponadto z nici, kleju, okuć itp. Wszystkie wyroby galanteryjne, w zależności od przezna­czenia i sposobu produkcji, dzieli się na dwie grupy: wyro­by typu ciężkiego i lekkiego. Wyroby typu ciężkiego obejmują: walizy twarde i mięk­kie, nesesery, aktówki, teczki, torby sportowe, torby podróż­ne i torby gospodarcze. Do wyrobów typu lekkiego zalicza się: torebki damskie, portfele, portmonetki, paski do spodni, futerały, szelki dziecięce i szereg innych drobnych wyrobów. Ze względu na zastosowanie galanterię można podzielić na: wyroby codziennego użytku, artykuły spacerowe i artykuły sportowe. Zasady klasyfikacji jakościowej artykułów galanteryjnych są podobne do klasyfikacji jakościowej obuwia (zaliczenie do I lub II gatunku na podstawie ilości wad materiałowych i produkcyjnych). Szczegółowe wymagania podają odpowied­nie normy. Zasady przechowywania — takie same jak obu­wia. Przy odbiorze jakościowym galanterii należy również zwracać uwagę na prawidłowe działanie zamknięć, zabezpie­czenie części metalowych przed korozją. Uchwyty powinny być trwałe, symetryczne i wygodne.