WIADOMOŚCI OGÓLNE Nawozy są to substancje, które po wprowadzeniu do gleby powodują zwiększenie plonów. Stosowanie nawozów ma na celu uzupełnienie gleby w niezbędne składniki pokarmowe. Składniki te, pobierane przez rośliny, w większości wykorzy­stywane są później przez człowieka lub zwierzęta hodowlane w postaci produktów roślinnych albo pasz. Nawozy dzieli się na: organiczne oraz sztuczne, zwane również mineralnymi, do których należą też mikronawózy. Nawozem organicznym jest przede wszystkim obornik, a także gnojówka, kompost i nawóz zielony. Zawie­rają one wszystkie składniki potrzebne roślinom, jednak w niewystarczającej ilości. Dlatego też stosuje się jednocześ­nie nawozy mineralne, które uzupełniają działanie nawozów organicznych. Nawozy mineralne, ze względu na zawartość zasad­niczego składnika, dzieli się na: nawozy azotowe, fos­forowe, potasowe i wapniowe. Azot, fosfor i po­tas są składnikami odżywczymi roślin. Brak któregokolwiek z tvch składników wpływa ujemnie na wzrost roślin i wyso­kość plonu. Nawozy wapniowe, niezależnie od składnika po­karmowego, jakim jest wapń, wpływają pośrednio na rośliny przez poprawienie struktury gleby, jej odkwaszenie, zwięk­szenie przepuszczalności oraz przyspieszenie rozkładu sub­stancji organicznych. Wymienione poprzednio składniki występują w postaci różnych związków chemicznych. W zależności od szybkości przyswajania ich przez rośliny (poszczególnych jonów) na­wozy mineralne wysiewa się przedsiewnie, tzn. w określonym czasie przed wysiewem nasion do gleby, lub p o g ł ó w n i e, tj. w czasie wegetacji roślin. Tabela 1 PRODUKCJA WAŻNIEJSZYCH NAWOZÓW AZOTOWYCH, FOSFOROWYCH I WAPNA NAWOZOWEGO W POLSCE (W TYS. TON) Nawozy Lata gospodarcze 1950 1960 1965 1970 Azotowe ogółem 410,0 1113,0 1523,0 3142,0 w tym: saletrzak 122,0 430,0 611,0 904,0 saletra wapniowa 26,6 83,7 76,7 45,8 saletra amonowa — 286,0 286,0 1081,0 azotniak 173,0 175,0 146,0 5.8 mocznik — 0,9 93,1 761.0 siarczan amonu 60,8 129,0 220,0 288,0 azot w czystym składniku 77,8 270,0 394,0 1030,0 Fosforowe ogółem 446,0 1045,0 1792,0 2872,0 w tym: superfosfat 388,0 700,0 1380,0 2305,0 w tym granulowany — 235,0 434,0 905,0 supertomasyna 45,7 240,0 301,0 322,0 fosfor w czystym składniku 82,5 207,0 344,0 599,0 Wapno nawozowe 234,0 446,0 977,0 1385,0 | Ze względu na doniosłe znaczenie nawozów sztucznych w rolnictwie z roku na rok wzrasta ich produkcja na całym świecie. Rozwój przemysłu chemicznego w Polsce przyczynił się także do znacznego wzrostu produkcji nawozów mineral­nych (tab. 1). Wraz ze wzrostem produkcji nawozów sztucz­nych wzrasta również zużycie ich na jednostkę powierzchni zasiewów. Województwo opolskie, które osiąga największe plony z czterech zbóż, ma także największe w Polsce zużycie 10 nawozów mineralnych na 1 ha powierzchni zasiewów. PRZEGLĄD WAŻNIEJSZYCH NAWOZÓW SZTUCZNYCH Nawozy azotawe Azot należy do niezbędnych składników pokarmowych roślin i jest potrzebny do wzrostu organów wegetatywnych. Rośliny uprawne przy średnim poziomie plonów pobierają znaczne ilości azotu z gleby (zboża przeciętnie 50—60 kg, okopowe 70—100 kg, a z motylkowych najwięcej lucerna — 115 kg N z ha). Rośliny motylkowe dzięki bakteriom brodaw­kowym mają zdolność pobierania azotu atmosferycznego. Wszystkim innym roślinom trzeba dostarczać azot w postaci nawozów. Nawozy azotowe dzieli się na następujące grupy: nawozy amonowe — azot w postaci jonu NH4+7 nawozy saletrzane — azot w postaci jonu N03~, 3) nawozy amonowo-saletrzane — azot w postaci obu wy- żej wymienionych jonów, 4) nawozy amidowe — połączenia organiczne azotu. Do grupy nawozów amonowych zalicza się: amoniak (NH3), stosowany najczęściej w postaci wody amoniakalnej, siarczan amonu i wapnoamonu, który jest mie­szaniną chlorku amonowego i miałko zmielonego wapienia. Na szerszą skalę jest produkowany siarczan amonu. Do nawozów saletrzanych należy saletra sodowa, występująca w naturalnych pokładach w Ameryce Południo­wej, zwana saletrą chilijską, saletra sodowa syntetycz­na cy:az saletra wapniowa — produkowana w Polsce w dużych ilościach. Do nawozów amonowo-saletrzanych zalicza się saletrę amonową i produkowany w Polsce w największej ilości saletrzak (około-- wszystkich nawozów azotowych), 3 który jest mieszaniną saletry amonowej i miałko zmielonego węglanu wapnia. Nawozy amidowe są reprezentowane przez mocznik, wapnomocznik, czyli mieszaninę mocznika z węglanem wapnia, azotniak. ^ Grupa Nazwa nawozu Skład chemiczny Zawartość N w °/o Uwagi Nawozy amonowe 1 . siarczan amonu (NH4)2S04 — siar­czan amonu 20,0—21 — wapnoamon NH4Cl-CaC03 — chlorek amonu i węglan wapnia 15,5 — woda amonia­kalna roztwór 25-procen-towy NH3 w H20 ok. 20 ciecz Nawozy saletrzane saletra sodowa syntetyczna NaN03 — azotan sodu 15,5 saletra wapnio­wa Ca(N03)2 — azotan wapnia 15,5 i ok. 3% w postaci NH4N03 Nawozy amonowo- saletrzane saletra amonowa NH4N03 - azotan amonu 34,0 — saletrzak NH4N03-CaC03 — azotan amonu i wę­glan wapnia 20,5 Nawozy amidowe azotniak CaCN2 — cjanamid wapnia 20,5 zawiera CaO i C mocznik CO(NH2)2 — mocz­nik 46,0 — wapnomocznik CO(NH,)2-CaC03 — mocznik i węglan wapnia 20,0 48% CaC03 Przemy­słowe mączka z krwi substancje białkowe 13,5 zawiera ok. 1,2% i 1% K20 Odpadki organiczne mączka rogowa J substancje białkowe 12,8 zawiera p2o5 Tabela 2 NAWOZY AZOTOWE Dokładniejsze dane na temat wymienionych nawozów za­wiera tabela 2. Wszystkie nawozy amonowe, saletrzane, amonowo-saletrza-ne, mocznik i wapnomocznik w większości są szybko wyko­rzystywane przez rośliny i mogą być stosowane pogłównie 12 lub bezpośrednio przed siewem. Niektóre nawozy po wysie- wie należy przykrywać ziemią, inne tego zabiegu nie wyma­gają. Natomiast azotniak jest nawozem przedsiewnym i nale­ży go wysiewać, w zależności od typu gleby, na 6—14 dni przed wysiewem nasion. Czas ten jest potrzebny do przejścia azotu z grupy cjanamidowej, o właściwościach trujących dla kiełkujących nasion, przez szereg skomplikowanych procesów rozkładu do postaci mocznika, a potem do węglanu amono­wego. Azotniak, ze względu na dużą pylistość i szkodliwe działa­nie na organizm ludzki, powinien być wysiewany mechanicz­nie, a robotnicy powinni być zaopatrzeni w specjalne ubrania ochronne, rękawice i okulary. Te same środki ostrożności należy stosować przy transporcie, pakowaniu i przechowywa­niu azotniaku. W grupie nawozów azotowych wyróżnia się ponadto różne odpadki organiczne, zawierające związki azotowe, głównie białkowe. Są to odpadki przemysłu mięsnego, ryb­nego, garbarskiego, wełnianego i in. stosowane w postaci mączek. Najsilniejsze działanie nawozowe wykazuje mączka z krwi i mączka rogowa. Wszystkie związki azotowe znajdujące się w nawozach, z wyjątkiem mączek organicznych, są rozpuszczalne w wo­dzie. Ćwiczenia IDENTYFIKACJA SZTUCZNYCH NAWOZÓW AZOTOWYCH Przed rozpoczęciem analizy należy sporządzić wyciąg wodny na* wozu. W tym cela próbkę nawozu trzeba dokładnie rozetrzeć w moź­dzierzu i jego szczyptę zalać w stożkowej kolbie wodą destylowaną, a następnie roztwór przesączyć przez sączek w celu otrzymania klarownego płynu. JON AMONOWY NH+ wykrywa się w następujący sposób. Wodny roztwór badanego nawozu zadaje się w probówce wodorotlenkiem sodu (NaOH) i podgrzewa. Wydzielający się amoniak świadczy o obec­ności jonu NH+ . Następnie należy zbadać, w jakim połączeniu on się znajduje i wykonać reakcje na aniony N03 , SO~, Cl~ ANION NO~ wykrywa się za pomocą dwufenyloaminy, która daje z nim zabarwienie niebieskie. Jeżeli po dodaniu chlorku barowego (BaCl2) strąca się osad siarczanu baru, świadczy to o obecności ANIONU SOI , a jeżeli po dodaniu azotanu srebra (AgN03) strąca się chlorek srebra, świadczy to o obecności ANIONU Cl". W ten sposób można określić, jaki nawóz (amonowy czy amonowo-saletrzany) był użyty do badania. W przypadku SALETRZAKU i WAPNO AMONU w wodzie rozpuści się tylko azotowa część nawozu. WĘGLAN WAPNIA wykrywa się stosując kwas azotowy, po dodaniu którego wydziela się C02. Brak reakcji na jon amonowy, a wykrycie jonu azotanowego świadczy o tym, że badany nawóz jest saletrą. Jeżeli badana próbka daje ze szczawianem amonu osad, znaczy to, że mamy do czynienia z saletrą wapniową. SÓD wykrywa się metodą płomieniową (zabarwia bezbarwny pło­mień na kolor żółty). Obecność sodu oznacza, że badany nawóz był saletrą sodową. GRUPA CYJAN AMIDÓW A AZOTNIAKU daje z azotanem srebra żółty bezpostaciowy osad, nierozpuszczalny w amoniaku. MOCZNIK wykrywa się za pomocą reakcji biuretowej. Ogrzewa się go ostrożnie do temp. 180°C, a po skrzepnięciu otrzymaną masę traktuje się 1-procentowym roztworem siarczanu miedzi (CuS04) i rozcieńczonym ługiem potasowym. Występuje wówczas fioletowe zabarwienie, które szybciej powstaje przy podgrzaniu. Nawozy fosforowe Fosfor odgrywa poważną rolę w życiu roślin, gdyż wcho­dząc w skład związków organicznych i mineralnych oddzia­łuje bezpośrednio na wszelkie procesy przemiany materii. Wpływa dodatnio na rozwój korzeni, przyspiesza dojrzewanie roślin, zapobiega wylęganiu zbóż, a szczególne znaczenie ma przy wypełnianiu ziarna roślin. We wszystkich nawozach fosforowych fosfor występuje w postaci anionu P043 ~. Czysty składnik wyrażony jest ilością pięciotlenku fosforu (P205). Nawozy fosforowe ze względu 14 na rozpuszczalność dzieli się na: rozpuszczalne w wodzie, rozpuszczalne w słabych kwasach organicznych (np. w 2-procentowym kwasie cytrynowym), rozpuszczalne w silnych kwasach mineralnych (np. w 2n kwasie azotowym). Do grupy nawozów fosforowych rozpuszczalnych w wodzie należy superfosfat, najchętniej stosowany przez rolni­ków, gdyż zawiera fosfor łatwo przyswajalny przez rośliny. Produkcja superfosfatu w Polsce stanowi ponad 80% produk­cji wszystkich nawozów fosforowych. W ostatnich latach coraz bardziej wzrasta produkcja superfosfatu granulowane­go, który jest łatwiejszy w użyciu i lepiej wykorzystywany przez rośliny. Zgranulowana postać ułatwia wysiewanie na­wozu i zapobiega szybkiemu „uwstecznianiu" się superfosfa­tu, tj. przejściu rozpuszczalnego w wodzie fosforanu jedno-wapniowego w nierozpuszczalne fosforany dwu- i trójwap­niowe. Superfosfat mineralny (niegranulowany) jest nawozem ko­loru jasnoszarego, niezbyt higroskopijnym, o charaktery­stycznym zapachu. Jest mieszaniną związków chemicznych, z których z punktu widzenia rolnictwa najbardziej aktywny jest fosforan jedno wapniowy. Do nawozów fosforowych rozpuszczalnych w słabych kwa­sach organicznych należy tomasyna i supertoma-s y n a. Tomasynę otrzymuje się przez zmielenie żużlu z pieców hutniczych Thomasa. Głównym składnikiem toma-sYnY jest fosforan cztero wapniowy. Pod względem fizycznym jest to niehigroskopijny, szary proszek. Tomasyna importowa­na jest do Polski między innymi z Czechosłowacji i Belgii. Supertomasynę produkuje się z fosforytów importowanych (wysokoprocentowych) i krajowych (niskoprocentowych). Wyglądem przypomina tomasynę. Do grupy nawozów fosforowych rozpuszczalnych w silnych kwasach mineralnych zalicza się mączkę fosforyto­wą i mączki kostne. Ze względu na powolne działa­nie stosuje się je przedsiewnie pod rośliny o długim okresie wegetacji. Ważniejsze dane dotyczące nawozów fosforowych zawiera tabela 3. Nawozy potasowe Grupa Nazwa nawozu Skład chemiczny Zawartość P203 w Vo Uwagi Nawozy rozpusz­czalne w wodzie superfosfat Ca(H2P04)2 — fosforan jedno-wapniowy 16—18 zawiera po­nadto H3P04, Ca2(HP04)2 i CaS04 Nawozy rozpusz­czalne w 2-pro-centowym kwa­sie cytrynowym tomasyna Ca3(P04)2' CaO — fosforan czterowapniowy 15—16 — supertoma-syna Ca2Na2(P04)2 — fosforan sodo-wo-wapniowy ok. 30 wzór przybli­żony Nawozy rozpusz­czalne w moc­nych kwasach mineralnych mączka fos­forytowa Ca3(P04)2 — fo­sforan trójwap­niowy ok. 16 mączki kostne Ca3(P04)2 — fo­sforan trójwap­niowy 22-30 zawierają 1—4% azotu białkowego Tabela 3 NAWOZY FOSFOROWE Ćwiczenia IDENTYFIKACJA SZTUCZNYCH NAWOZÓW FOSFOROWYCH Jeżeli badana próbka nawozu rozpuszcza się w wodzie, a klarowny przesącz wykazuje reakcję na jon fosforanowy i wapń znaczy to, że badany był SUPERFOSFAT. Reakcja na jon fosforanowy i wapniowy w wyciągu kwasu cytry­nowego wskazuje na obecność TOMASYNY i SUPERTOMASYNY. Nawozy te wykazują wyraźny odczyn zasadowy (sprawdza się go papierkiem lakmusowym). Reakcja na jon fosforanowy i wapniowy w wyciągu kwasu azotowego wskazuje na obecność MĄCZKI FOSFO­RYTOWEJ lub KOSTNEJ. JON FOSFORANOWY wykrywa się za pomocą mieszaniny magne­zowej (chlorek magnezu, chlorek amonu i amoniak), która daje od razu lub po pewnym czasie biały, krystaliczny osad. Wykrycie JONU WAPNIOWEGO zostało opisane już przy analizie nawozów azotowych. Potas, podobnie jak omawiane już pierwiastki, jest niezbęd­nym składnikiem pokarmowym roślin uprawnych. Bierze czynny udział w syntezie białek i cukrów. Wpływa na zwięk­szenie przepuszczalności błon komórkowych, na dojrzewanie roślin oraz na jakość i wysokość plonów. Sole potasowe wpły­wają dodatnio na zdolność pobierania wody przez rośliny. Brak potasu wywołuje u roślin objawy chorobowe. Nawozy potasowe dzieli się na: surowe i skoncentrowane. Można również zastosować podział nawozów potasowych na: zawierające chlorki i nie zawierające chlorków. Czysty skład­nik w nawozach potasowych wyrażany jest ilością K20 po­daną w procentach. Tabela 4 o* NAWOZY POTASOWE Nazwa nawozu Związek, w jakim występuje potas Zawartość KaO w °/o Uwagi Kainit KC1; MgS04-3H20 — su­rowiec naturalny, tzw. ska­ła kainitowa 8 14 bardzo dużo NaCl i iłów Sól potasowa niskoprocentowa KC1 — chlorek potasu 20 dużo NaCl i iłów Sól potasowa wysokoprocen-. towa KC1 — chlorek potasu 40 lub 48—52 wolna od iłów Kalimagnezja K2S04-MgS04 — mieszani­na siarczanu potasu i mag­nezu 26—30 Popiół drzewny tlenki, węglany i in. 6-10 zawiera około 3% P?P5 Zawartość potasu w nawozach surowych, czyli w zmielo; nych kopalinach, jest nieduża i zależy od ich składu chemie^ j^yOT^k nego (patrz tab. 4). Nawozem potasowym surowym j kainit. Skoncentrowane sole potasowe otrzymuje się przez roz' puszczenie w wodzie surowców kopalinowych i ich krystali­zację. Otrzymany koncentrat miesza się z solami surowymi i w zależności od stosunku, w jakim sole surowe są dodane, otrzymuje się sole skoncentrowane o różnej zawartości pro­centowej K20 (np. 40%, 50%). Nawozami potasowymi typu siarczanowego są k a 1 i m a-gnezja i siarczan potasu, zawierający 50% K20. Otrzymuje się je z pewnych surowców naturalnych przez łu­gowanie i krystalizację. Przy stosowaniu nawozów potasowych należy zwrócić uwa­gę na niepotasową część nawozów, np. duża ilość NaCl w kai-nitach zwiększa kwasowość gleby, a chlor wpływa niekorzyst­nie np. na ziemniaki. Ćwiczenia mie węglanu wapnia, a mianowicie: zmielone wapie­nie (40—55% CaO), kreda (40—45%, CaO) oraz różnego ro­dzaju wapno odpadowe (do 40% CaO). Drugą grupę stanowi w a p n o p a 1 o n e n i e m i e 1 o n e i wapno mielone (do 95%, CaO). Nawozy te zawierają wapń w po­staci tlenku wapnia. Do trzeciej grupy zalicza się wapno wielko p i e c o w e (wapń w postaci krzemianów o zawar­tości (33—45% CaO). Największe znaczenie mają wapno palone i zmielone wa­pienie. Ostatnio zwraca się jednak uwagę na wykorzystanie wapna wielkopiecowego. IDENTYFIKACJA SZTUCZNYCH NAWOZÓW POTASOWYCH Potas wykrywa się metodą płomieniową lub kwasem nadchloro­wym. Przy METODZIE PŁOMIENIOWEJ potas zabarwia płomień na ko­lor różowofioletowy. Ponieważ razem z potasem występuje zwykle sód, zabarwiający płomień na kolor żółty, należy barwę płomienia badać przez niebieskie szkło kobaltowe, które pochłania żółte zabar­wienie. JON POTASU reaguje Z KWASEM NADCHLOROWYM dając biały krystaliczny osad nadchloranu potasu (KC104). Po wykryciu kationu potasu należy stwierdzić, z jakim anionem był połączony. Należy więc wykonać reakcję na anion chloru i anion siarczanowy (patrz indentyfikacja nawozów azotowych). Nawozy wapniowe Wpływ wapnowania na gleby jest wielostronny, gdyż przy­spiesza i umożliwia zachodzenie w nich szeregu procesów fi­zycznych, chemicznych i biologicznych. Ułatwia utrzymanie w zwapnowanych glebach tzw. stanu sprawności gleby. W zależności od występowania wapnia w różnych związ­kach nawozy wapniowe dzieli się na trzy grupy. Do pierwszej 18 grupy zalicza się nawozy, w których wapń występuje w for- Ćwiczenia IDENTYFIKACJA SZTUCZNYCH NAWOZÓW WAPNIOWYCH Dokładne stwierdzenie za pomocą analizy jakościowej, z jakim na­wozem wapniowym ma się do czynienia, jest niemożliwe. Można to określić tylko za pomocą ANALIZY ILOŚCIOWEJ. Jakościowo stwierdza się, czy nawóz reaguje z kwasem solnym (HCl) i wydziela dwutlenek węgla, co świadczy o obecności węglanu wapnia, oraz czy wodna zawiesina ma wyraźnie zasadowy odczyn (przy użyciu czer­wonego papierka lakmusowego), co świadczy o obecności tlenku wapnia. Wapno wielkopiecowe zawierające krzemian wapniowy daje z kwa­sem solnym galaretowaty osad. Mikronawozy Są to substancje zawierające pewne pierwiastki potrzebne roślinom w niewielkich ilościach tzw. mikroelementy. Zali- cza się do nich: bor, cynk, miedź, mangan, kobalt i in. Pomi- mo że występują one w roślinach w niewielkich ilościach, odgrywają jednak doniosłą rolę w ich rozwoju i produkcji. Brak mikroelementów wpływa na obniżenie plonów, a często wywołuje objawy chorobowe. Ze względu na znikomą pro- dukcję mikronawozy nie są w Polsce rozpowszechnione. Najczęściej związki zawierające mikroelementy miesza się w zakładach produkcyjnych z nawozami podstawowymi uzy­skując np. superfosfat granulowany borowa­li y lub sól potasową magnezową. Mieszanki nawozowe Mieszanki są produkowane fabrycznie jako dwuskład­nikowe (N + P, N + K, K + P), tró jskładniko-w e, zwane pełnymi nawozami mineralnymi, gdyż zawierają azot, fosfor i potas. Stosowanie mieszanek nawozowych daje wiele korzyści, m. in. ułatwia i obniża koszty transportu. Gospodarstwa rolne często same sporzą­dzają mieszanki przed wysiewem nawozów. Mieszając nawo­zy należy jednak pamiętać o ich właściwościach fizycznych i chemicznych. TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE NAWOZÓW Ze względu na sezonowość stosowania nawozów sztucznych duże znaczenie ma zagadnienie transportu i magazynowa­nia. Zakłady produkujące nawozy przez cały rok nie mają odpowiednio dużych magazynów, w których mogłyby prze­chowywać tak wielką masę towaru i dostarczać go odbiorcy dopiero przed okresem stosowania. Poza tym istotnym za­gadnieniem jest załadunek i wysyłka nagromadzonej masy towarowej w krótkim czasie przed rozpoczęciem sezonu. Z tych właśnie względów duża ilość nawozów musi być przez pewien czas magazynowana w terminie, a dostawa ich musi odbywać się rytmicznie. W zależności od właściwości fizycznych i chemicznych na­wozów zakłady produkcyjne wysyłają je w opakowaniach lub luzem. Niektóre nawozy ze względu na higroskopijność i pylistość wysyła się w opakowaniach. Nawozy azotowe, a zwłaszcza saletra wapniowa, saletra amonowa i saletrzak, intensywnie chłoną wodę, wskutek czego następuje zawil-20 gocenie, zbrylenie, a nawet rozpłynięcie się nawozu. Nawo­zy pylistę, jak azotniak lub supertomasyna, nie mogą być przewożone luzem ze względu na powstające duże straty (tzw. rozkurz). Nawozy sztuczne pakuje się w worki papierowe o określo­nych wymiarach, najczęściej 55X80, 50X70, 50X80 i 60X X110 cm i o pojemności 50 kg. Worki muszą być szczelne. Uzyskuje się to przez stosowanie odpowiednich zamknięć wentylowych lub zszywanie mechaniczne oraz przez użycie worków wielowarstwowych (trzy- cztero- i pięciowarstwo-wych). Nawozy higroskopijne pakuje się do worków zaopa­trzonych między warstwami papieru w przekładki bitu­miczne, zabezpieczające nawóz przed wilgocią. Na worku jest podana nazwa nawozu, nazwa zakładu produkującego, masa i zawartość podstawowego składnika (N, P205, K20). Bardzo dobrym opakowaniem są coraz częściej stosowane worki z tworzyw sztucznych, hermetycznie zamykane przez zgrzewanie. Taki rodzaj zamknięcia gwarantuje przechowa­nie nawozu w stanie niezmienionym nawet w nie najlepszych warunkach magazynowych. Transport nawozów luzem wpływa na obniżkę ceny na­wozu, jednak z powodów poprzednio wymienionych nie wszystkie nawozy można w ten sposób przesyłać. Luzem można przewozić tylko niektóre nawozy wapniowe, super­fosfat, siarczan amonu i nawozy potasowe. Wodę amonia­kalną przewozi się w wagonach cysternach. Na odległości większe niż 50 km nawozy sztuczne przesyła się z zakładów koleją. Wagony powinny być dokładnie zamiecione i uszczel­nione. Worki układa się w pozycji leżącej, poprzecznie do długiej osi wagonu, bezpośrednio na podłodze i dokładnie je­den na drugim. Ułatwia to potem rozładunek wagonu i za­pobiega ewentua]nym stratom. Przed rozładunkiem wagonów trzeba komisyjnie spraw­dzić stan plomb na wagonach. W razie braku plomby lub jej naruszenia należy zawartość wagonu przeważyć i spisać protokół w obecności przedstawiciela kolei. Otwieranie wa­gonów, ze względu na możliwość reklamacji, powinno od­bywać się również komisyjnie. Zastrzeżenia mogą dotyczyć jakości towaru (właściwości fizycznych i chemicznych), ilo­ści (niezgodności wagi rzeczywistej z podaną przez dostaw­cę) oraz transportu (zły stan opakowań, ich uszkodzenie lub zawilgocenie towaru). Podstawą prawną reklamacji jest pro­tokół kolejowy, wyniki badań laboratoryjnych oraz sposób pobrania próbek dla laboratorium. Bardzo ważną sprawą jest pobieranie próbek nawozów sztucznych zgodnie z przepisami. Nieodpowiednio pobrana próbka nie stanowi dowodu wadliwości towaru. Próbki po­biera się z worków za pomocą specjalnie do tego celu prze­znaczonego zgłębnika. Składa się on z dwóch rurek o długo­ści ok. 1 m, wyciętych z boku i umieszczonych jedna w dru­giej. Rurka zewnętrzna jest ostro zakończona, co ułatwia przebicie warstwy nawozu w worku. Próbkę należy pobie­rać wzdłuż całej wysokości worka, aby uzyskać próbkę śred­nią z wszystkich warstw. Po wprowadzeniu aparatu do wor­ka z nawozem, przekręca się wewnętrzną rurkę, tak aby wycięcia boczne znalazły się na jednej linii. Wtedy nawóz wsypuje się do środka zgłębnika. Następnie przekręca się wewnętrzną rurkę i wyjmuje aparat z pobraną próbką. Jeżeli ma być przygotowana próbka z całego transportu lub wagonu, wówczas pobranie próbki poprzedza czynność, zwana k wartowaniem. W tym celu pobiera się z kil­ku worków lub wagonów 10—20 kg nawozu i dokładnie miesza. Następnie rozsypuje się go na powierzchni 1X1 i w warstwę jednolitej grubości. Tak otrzymany kwadrat dzie­li się przekątnymi na krzyż i usuwa dwa przeciwległe trój­kąty. Czynność tę powtarza się tak długo, aż pozostanie ok. 750 g nawozu. Otrzymaną próbkę dzieli się na dwie części i pakuje do dwóch słoików, z których jeden wysyła się do laboratorium, a drugi pozostaje u odbiorcy. Rozładowywanie wagonów odbywa się na rampie kolejo­wej. Można wtedy zastosować taśmy przenośnik o-w e (przy dużych transportach) lub pochylnie z desek oraz dwukołowe wózki do przewożenia worków. Podczas rozła­dunku nie wolno rzucać worków ani pozostawiać w nieła­dzie, gdyż może to spowodować duże straty towaru. Te same uwagi dotyczą załadunku z magazynu do dalszego transpor­tu kołowego. Przy rozładunku nawozów przesyłanych luzem należy zwracać uwagę, aby straty przy przesypywaniu były jak najmniejsze. Do wyładowywania nawozów luzem stosuje się mechaniczne ładowacze. Wodę amoniakalną, przewożoną w cysternach, przelewa się do zbiorników umie­szczonych obok bocznicy kolejowej. Nawozy sztuczne po wyładunku z wagonów kolejowych zwykle transportuje się do magazynów tereno­wych (rys. 1). Powinny one zapewnić jak najlepsze prze­chowanie towaru i dostarczenie go odbiorcy w dobrym stanie. Podstawowym warunkiem dobrego przechowania jest suchy i szczelny magazyn, gdyż przy zawilgoceniu na- Rys. 1. Schematyczny przekrój typowego magazynu nawozów sztucznych wozów higroskopijnych powstają duże straty. Okna i drzwi muszą być uszczelnione i otwierane tylko w suche i pogodne dni. Wymiana powietrza powinna się odbywać na drodze mechanicznej przy użyciu wentylatora. Nawozy, w zależności od tego jak były transportowane, magazynuje się w workach i luzem. Magazyn powinien być podzielony na działy dla poszczególnych grup nawozów, a w każdym dziale powinny być przegrody na poszczególne asortymenty danej grupy. Nie wolno składować razem dwóch rodzajów nawozu, nawet tej samej grupy, a każda przegro­da powinna być zaopatrzona w tabliczkę informacyjną. Worki z nawozami układa się na krzyż w 6—7 warstwach na podkładkach z desek, umieszczonych 10—20 cm nad pod- łogą, tak aby ciężar był równomiernie rozłożony. Ponieważ worki nie mogą stykać się z murem i betonem, ściany maga- zynu do wysokości zwałów powinny być izolowane war- 23 stwą asfaltu. Worki podarte i popękane należy bezwzględ­nie oddzielić od całych. Nawozy składowane luzem trzeba oddzielić przegrodami i zabezpieczyć przed zanieczyszczeniem. Wysokość zwału nie powinna przekraczać 2 m. Wodę amoniakalną przechowuje się w zbiornikach. Nale­ży zwracać uwagę, aby nie były one całkowicie napełnione, ponieważ nad powierzchnią wody amoniakalnej zbiera się gazowy amoniak wydzielający się z wody wskutek nagrze­wania zbiornika promieniami słonecznymi, jeśli nie jest cał­kowicie zadołowany. Przy magazynowaniu niektórych nawozów trzeba zwra­cać szczególną uwagę na bezpieczeństwo i higienę pracy. Do­tyczy to przede wszystkim przechowywania azotniaku, to-masyny, supertomasyny i wapna palonego. Azotniak działa żrąco na skórę i błony śluzowe. Dlatego podczas przesypywa­nia i mieszania go z innymi nawozami robotnicy powinni być zaopatrzeni w ubranie ochronne, rękawice i okulary. W przy­padku dłużej trwającej pracy trzeba stosować również m a-ski pył o chłonne. W pewnych przypadkach z azotniaku może się ulatniać trujący gaz — fosforowodór (PH3) oraz łatwo palny acetylen. Z tych względów magazyny azotniaku należy szczególnie dokładnie wietrzyć. Szkodliwy wpływ na zdrowie wywiera również tomasyna i supertoma-syna. Przy załadunku i wyładunku wapna palonego pracownicy muszą być zaopatrzeni w okulary i maski pyłochłonne, a ręce i twarz powinni natrzeć wazeliną. Przy napełnieniu zbiorni­ków i rozlewaniu do beczek wody amoniakalnej powinni być zaopatrzeni w szczelnie przylegając^ okulary oraz maski gazowe. Przy magazynowaniu nawozów mineralnych należy rów­nież zwracać uwagę na ochronę przeciwpożarową. Z azotnia­ku wydziela się acetylen, a żle przechowywane wapno pa­lone w wyniku nawilgocenia ulega lasowaniu. Na skutek reakcji egzotermicznej zdarzają się przypadki zatlenia się worków. W razie pożaru saletra, a szczególnie amonowa, wzmaga palenie się drewna oraz innych materiałów łatwo palnych. Należy więc przestrzegać, aby saletra amonowa nie stykała się ze słomą, trocinami oraz torfem. Nie wolno zbli­żać się do niej z otwartym płomieniem lub palącym się pa­pierosem. Przy zbryleniu nie wolno rozbijać jej w żadnym przypadku narzędziami metalowymi powodującymi iskrze­nie, które może spowodować wybuch. Poza tym saletra amo­nowa powinna być magazynowa z dala od przewodów elek­trycznych. Jak z powyższego wynika, ochrona przeciwpoża­rowa w magazynie musi być szczególnie starannie zorgani­zowana (woda, piasek, gaśnice pianowe i tetrowe), a sprzęt musi mieć pełną sprawność użytkową.