PODZIAŁ NARZĘDZI I MASZYN ROLNICZYCH Produkcja rolna oprócz szeregu czynników jak stosowanie nawozów sztucznych i innych środków chemicznych, prawi­dłowej agrotechniki, rozwoju melioracji, elektryfikacji, bu­downictwa, transportu i usług w ogromnej mierze zależy od zaopatrzenia rolnictwa w nowoczesne maszyny i narzędzia w odpowiednim doborze i o wysokiej sprawności technicznej. Ogólnie sprzęt rolniczy można podzielić na: narzędzia, ma­szyny i rolnicze urządzenia techniczne. Pomiędzy narzędziem a maszyną rolniczą jest istotna róż­nica polegająca na tym, że części robocze narzędzi w czasie pracy są nieruchome względem całego narzędzia, czyli nie otrzymują napędu od swoich kół, od wału przekaźnika mocy (WPM) lub koła pasowego ciągnika, natomiast części robocze maszyn są w czasie pracy w ruchu niezależnym od ruchu lub spoczynku całej maszyny. Przykładem narzędzi rolni­czych są: pługi, brony, kultywatory, wypielacze, motyki. Maszyny rolnicze zaś — to siewniki, kosiarki, żni­wiarki, kopaczki, młocarnie itp. Rolnicze urządzenia techniczne są to insta­lacje związane ze stałym miejscem pracy, np. instalacja udo-186 jowa w oborze czy wentylatory umieszczone w spichrzu. Sprzęt rolniczy dzieli się również na: ręczny, konny, ciąg­nikowy i silnikowy. Sprzęt ciągnikowy w zależności od spo­sobu połączenia go z ciągnikiem dzieli się na: przyczepiony, zawieszany i nabudowany. Najistotniejszym z punktu widzenia towaroznawstwa jest jednak podział sprzętu rolniczego według przeznaczenia lub według rodzajów wykonywanych czynności rolniczych. We­dług tego podziału wyróżnia się następujące grupy sprzętu rolniczego: narzędzia i maszyny uprawowe (pługi, brony, wały, kultywatory i inne), maszyny i urządzenia do nawożenia (rozsiewacze, roz-rzutniki), 3) maszyny do siewu i sadzenia (siewniki, sadzarki), narzędzia do upraw międzyrzędowych (wypielacze, ob-sypniki), aparaty do ochrony roślin (opylacze, opryskiwacze, za-prawiarki), 6) maszyny do zbioru traw i zielonek (kosiarki, zgra-biarki, przetrząsacze i inne), maszyny do sprzętu zbóż (żniwiarki, snopowiązałki), maszyny do omłotów (młocarnie i inne), kombajny zbożowe, maszyny do zbioru okppowych (kopaczki, sortowniki i inne), maszyny do zbioru roślin przemysłowych i specjalnych (wyrywacze lnu i inne), maszyny do czyszczenia, sortowania i suszenia ziarna (wialnie, młynki, tryjery, suszarnie i inne), maszyny i urządzenia do przygotowywania pasz (siecz­karnie, płuczki, parniki i inne), urządzenia dźwigowo-transportowe (przenośniki, wozy, przyczepy), urządzenia do zaopatrywania w wodę (pompy, hydro­fory, poidła i inne), urządzenia do dojenia krów i wstępnej obróbki mleka (dojarki, oziębiacze, wirówki i inne). Wybrane grupy sprzętu rolniczego będą pokrótce omówio­ne w dalszej części rozdziału. NARZĘDZIA I MASZYNY UPRAWOWE Do narzędzi i maszyn uprawowych zalicza się: pługi, włóki, brony, kultywatory, wały i glebogryzarki. Podstawowym zabiegiem uprawowym jest orka, którą do­konuje się za pomocą pługa. Pług jest jedynym narzędziem uprawowym, za pomocą którego można odwracać górną war­stwę gleby. Częścią roboczą pługa bezpośrednio pracującą w ziemi jest korpus. Korpus połączony jest ze słupka, a ta z kolei łączy go z grządzielą (pługi jednoskibowe) lub z ramą (jedno- lub wieloskibowe). Korpus pługa składa się z lemiesza, odkładnicy i płozu. Lemiesz ma za zadanie odcięcie skiby od dna bruzdy i uniesienie jej. Wyróżnia się w nim dziób, ostrze i grzbiet. Rys. 47. Lemiesze: a) tra­pezowy, b) dziobowy Ze względu na kształt wyróżnia się lemiesze trapezowe i dziobowe (rys. 47). Odkładnica ma za zadanie pokruszyć skibę, odwrócić ją i odłożyć do poprzednio wyoranej bruzdy. Wyróżnia się w niej pierś i skrzydło. W zależności od kształtu wy­różnia się odkładnice cylindryczne, kulturalne, półśrubowe 188 (rys. 48). Płóz (płoza) ma za zadanie utrzymanie korpusu pługa w kierunku roboczym. W tylnym jego końcu, najbardziej na­rażonym na ścieranie jest piętka, którą można wymieniać. Oprócz zasadniczych wymienionych części pług może mieć jeszcze inne części robocze jak: krój, przedpłużek, pogłębiacz. Zależnie od siły pociągowej pługi dzieli się na konne i ciągnikowe. Pługi konne mogą być bezkoleśne (najprostsze), koleśne i ramowe. Pługi ciągni­kowe są zwykle wieloskibowe i mogą być zawieszane lub a) b) c) d) Rys. 48. Typy odkładnic: a) cylindryczna, b) kulturalna, c) półśrubowa, d) śrubowa zaczepiane. Charakterystyka niektórych pługów produkcji krajowej podana jest w tabeli 15. Do powierzchniowej uprawy roli służą włóki (stosowane przede wszystkim w okresie wiosennym) i brony. Fabrycznie produkowane są włóki 2-polowe (W-2) i 3-polo-we (W-3) o szerokości roboczej jednego pola około 1,3 m. Są to narzędzia metalowe z nastawnym kątem krawędzi belek. Powierzchniowa uprawa roli za pomocą brony obejmuje spulchnianie wierzchniej warstwy gleby, kruszenie grud, wyrównywanie powierzchni, niszczenie skorupy, niszczenie chwastów, przykrywanie nasion i nawozów mineralnych, mieszanie nawozów mineralnych z glebą. Z uwagi na dużą różnorodność wykonywanych czynności wyróżnia się wiele typów bron. W zależności od kształtu części roboczej narzędzi wyróżnia się brony talerzowe i zębowe, a te ostatnie dzieli się na zębo- 189 Oznaczenie fabryczne pługa Liczba korpusów Szerokość skiby w cm Siła pociągowa Masa w kg Pług bezkoleśny NAP-1 i P-0 1 22 1 koń 95 i OT Pług bezkoleśny NAP-4 1 28 2 konie ZOl Z/ 49 Pług koleśny PKK-2 1 25 2 konie 1^ fi7 Pług ramowy PR-3 1 28 3 konie U i 11 9 Pług ramowy PKR-1 2 22 2 konie 11Z Qfi Pług zawieszany PZ-1A 2 30 ciągnik C-328 9^0 Pług zawieszany T3_ orz 1_ £tOJ rz-3Z Zubr 3 30 ciągnik C-4011 Pług przyczepiany z pogłę- OlU biaczami nom ą "t" oa ciągniki C-45 irUW-4 X 30p 3 30 i DT-55 824 CHARAKTERYSTYKA NIEKTÓRYCH PŁUGÓW PRODUKCJI KRAJOWEJ T * " * ' * 1 SowT^' ChwaStOWniki 1 brony specjalne (np. brony Brony zębowe zwykłe są zbudowane z ram, do których sa umocowane zęby. Kształt i przekrój zębów może być różny (rys. 49). W zależności od rodzaju pracy i typu gleby stosuje Rys. 49. Zęby bron: a) lekkich, o) średnich, c) ciężkich ^ b) się brony lekkie (masa 0,5—1,5 kg na jeden ząb, dłu­gość zębów 10—12 cm), brony średnie (masa 1,5— —2,5 kg na jeden ząb, długość zębów około 15 cm) i brony ciężkie (masa 2,5—4 kg na jeden ząb, zęby czworokątne zakrzywione o długości około 20 cm). Częścią roboczą brony talerzowej są wklęsłe talerze osa-190 dzone obrotowo na wspólnej osi ułożyskowanej w ramie i ustawione pod pewnym kątem do kierunku ruchu narzędzia, w jednym (brony jednorzędowe) lub w dwóch rzędach (brony dwurzędowe). Rys. 50. Kulty wator konny Kultywatory (rys. 50) służą do spulchniania i przewietrza­nia gleby. Częścią roboczą kultywatorów są zęby umocowane na ramie podpartej w położeniu roboczym na czterech lub Rys. 51. Zęby kultywatorów: a) sprężynowe, b) półsztywne, c) sztywne dwóch kółkach. Zęby kultywatora mogą być sprężyno­we — w kształcie litery S, półsztywne, składające się z dwu części, tj. górnej sprężynowej i dolnej sztywnej, lub też sztywne (rys. 51). Wały stosuje się do ugniatania powierzchni gleby lub war­stwy podskibowej, przez co uzyskuje się lepsze podsiąkanie wody, wyrównanie powierzchni gleby i rozkruszenie brył. Wyróżnia się wały gładkie, pierścieniowe i wgłębne. Glebogryzarka jest maszyną wykonującą w czasie jednego przejazdu wszystkie prawie zabiegi uprawowe a więc orkę, m kultywatorowanie i bronowanie. Służy np. do uprawy gleb zadarnionych, do wykonywania prac uprawowych w ogrod­nictwie, na łąkach. MASZYNY DO SIEWU I SADZENIA Maszyny do siewu i sadzenia mają na celu równomierne roz­mieszczenie w glebie nasion, sadzeniaków lub sadzonek, w od­powiedniej odległości od siebie i na odpowiedniej głębokości. Typową maszyną do siewu nasion jest siewnik rzędowy zbu­dowany z takich części jak: rama, koła napędowe, skrzynia nasienna z mieszadłem, przyrządy wysiewające, przewody nasienne, redlice oraz mechanizmy do włączania i wyłącza­nia napędu przyrządów wysiewających, kierowania siewni-kiem oraz podnoszenia i opuszczania redlić. w rolnictwie siewniki o specjalnym przeznaczeniu, np. siew­niki ogrodnicze (ręczno-taczkowy siewnik jednorzędowy, Darłowo), jak na rysunku 52, siewniki punktowe do buraków (Sp-1), siewniki do siewu kwadratowo-gniazdowego. Sadzarki są to maszyny używane do sadzenia ziemniaków lub rozsady warzyw. Sadzarka do ziemniaków ma umocowa­ną na ramie skrzynię, z której sadzeniaki wysypują się cien­ką szczeliną do kosza przyrządów sadzących. Przyrząd wysadzający składa się z obracającej się tarczy, na której są umieszczone łyżki. Łyżka zagarnia sadzeniak, unosi do góry, a przytrzymywacz dociskany sprężyną trzyma sadze­niak do momentu, aż znajdzie się nad bruzdą wykonaną przez redlicę. Wysadzone ziemniaki przykrywają ziemią obsypniki tarczowe umieszczone z tyłu maszyny. W Polsce są produkowane dwurzędowe sadzarki kon­ne SKK-2 i ciągnikowe SK-2K. Oprócz nich znajdują się rów­nież w użyciu czterorzędowe sadzarki importowane z Czecho­słowacji 4-SaBN-62,5. Rys. 52. Siewnik ogrodniczy ręczno-taczkowy jednorzędowy Najważniejszą częścią siewnika jest przyrząd wy- siewający, który zależnie od konstrukcji może być szczoteczkowy (rzutowe siewniki do traw), wałeczkowy (po- wszechnie stosowany w większości siewników), kołeczkowy (bardziej uniwersalny od poprzedniego dzięki możliwości wy- miany elementów roboczych). 192 Oprócz uniwersalnych siewników rzędowych stosuje się APARATY DO OCHRONY ROŚLIN Spośród kilku metod ochrony roślin (agrotechniczne, biolo­giczne, mechaniczne, fizyczne, chemiczne) metody chemiczne są najbardziej rozpowszechnione i najbardziej skuteczne. Aparaty do ochrony roślin dzieli się na: opryskiwacze, opylacze i zaprawiarki. Opryskiwacze służą do rozpylania cieczy. W zależności od przeznaczenia dzieli się je na polowe i sadownicze. Ponadto mogą być ręczne, plecakowe, taczkowTe, konne, kon-no-silnikowe i ciągnikowe. Opryskiwacz składa się ze zbiornika cieczy z umieszczo­nym wewnątrz mieszadłem, pompy o napędzie mechanicznym z komorą powietrzną i przewodów zakończonych dyszami. Budowa dyszy i ciśnienie cieczy wpływają bardzo istotnie na jakość rozpylania cieczy. Dysze opryskiwaczy polowych roz­pylają ciecz przy ciśnieniu 3—5 at i dają krótki 1—2 me- 193 13 Towaroznawstwo. trów strumień. Dysze opryskiwaczy sadowniczych pracują tylko przy dużym ciśnieniu (powyżej 20 at) dając przy tym długi strumień cieczy (8—10 metrów). Dysze mogą być róż­nego typu: uderzeniowe, wirowe, szczelinowe, wachlarzowe i inne. Są one częściami wymiennymi. W Polsce produkuje się szereg opryskiwaczy posiadających różne dane techniczne (zasięg strumienia, orientacyjna wy­dajność na godzinę pracy, zapotrzebowanie siły pociągowej i ludzi do obsługi, masa maszyny w kg), a między innymi opryskiwacz ciągnikowy ORC-700 i ORZ-300 Termit 2, samo­bieżny opryskiwacz Lublin 3, opryskiwacz pasowy OrKP, opryskiwacz atomizator Huragan ORS-4, opryskiwacz konny Olza Ork-IA, opryskiwacz taczkowy Lech. Opylacze mają za zadanie rozpylenie sproszkowanego środ­ka ochrony roślin tak, aby na roślinach wytworzyła się cien­ka równomierna warstwa środka trującego. W skład opylacza wchodzą następujące zespoły: zbiornik proszku z urządze­niem dozującym, dmuchawa wytwarzająca prąd powietrza, przewody i dysze opylające (cylindryczne, łożyskowe i kli­nowe). W Polsce produkuje się między innymi opylacze plecako­we OpP-2 Wawel, opylacze konne OpK-2a, opylacze ciągni­kowe zawieszane OCZ-100. Zaprawiarki do nasion służą do wymieszania (zaprawienia) nasion ze środkami chemicznymi. Rozróżnia się zaprawiarki o działaniu przerywanym i ciągłym, a ponadto zaprawiarki do zaprawiania suchego i mokrego. Produkuje się zaprawiarki ręczne ZRZ-0,15, mechaniczne ZMZ-0,5 i płynno-gazowe ZMZ-2,5. MASZYNY DO SPRZĘTU ZBÓŻ Do sprzętu zbóż używa się kosiarek konnych odpowiednio przystosowanych, żniwiarek i snopowiązałek. Kosiarki konne służą przede wszystkim do koszenia traw >94 i zielonek. Do celów żniwnych przystosowuje się je przez uzupełnienie kilkoma prostymi urządzeniami (pomost, roz­dzielacze, dodatkowe siedzenie dla pracownika i inne). Żniwiarki są powszechnie stosowane, aczkolwiek coraz częściej są wypierane przez nowocześniejsze maszyny żniwne. Budowa żniwiarki jest pokazana na rysunku 53. Grabie umieszczone na koronie grabiowej zgarniają zboże na zespół Rys. 53. Żniwiarka 1 — korpus, 2 — korona grabiowa, 3 — pomost, 4 — koło główne, 5 — zespół tnący, 6 — grabie, 7 — osłona przekładni kół zębatych, 8 — mniejsze koło polowe, 9 — roz­dzielacz zboża, 10, 11 — korby służące do opuszczania i podnoszenia pomostu (regulacja wysokości cięcia), 12 — dźwignia ręczna do nachylania zespołu tnącego względem po­wierzchni pola tnący, a gdy zostanie ścięte, zrzucają go z pomostu w postaci garści, którą następnie ręcznie wiąże się w snopy. Częstotli- wość zgarniania przez grabie ściętego zboża z pomostu regu- luje się zależnie od gęstości zboża przez odpowiednie przesta- wienie dźwigni, tzw. licznika grabiowego. 195 W Polsce produkuje się żniwiarki dwukonne Z-5A o szero­kości roboczej 1,5 m, wydajności 0,4 ha/h, o masie 450 kg, obsługiwane przez jednego robotnika. Snopowiązałki (wiązałki) w większym stopniu mechanizują prace żniwne niż żniwiarki, ponieważ nie tylko tną zboże i formują w garście, ale też wiążą garście w snopy. Ogólny widok nowoczesnej snopowiązałki WC-5 Watra jest pokazany Rys. 54. Ogólny widok snopowiązałki ciągnikowej 1 — rama główna, 2 — pomost z przenośnikiem poziomym, 3 — zespół tnący, 4 i 5 — roz­dzielacze, 6 — stół wiązacza, 7 — motowidło, 8 — trójkątny zaczep na rysunku 54. Zasada pracy polega na tym, że motowidło, które można obniżać i podnosić za pomocą specjalnej dźwigni oraz wysuwać i cofać (zależnie od wysokości koszonego zboża i kierunku jego nachylenia), nagarnia zboże na zespół tnący. Następnie źdźbła zboża opadają na przenośnik poziomy i zo­stają podane do przenośnika pionowego, który podaje je na stół wiązacza. Tam zostają wyrównane, ugniecone i ufor­mowane w snop. Gdy snop jest już odpowiedniej wielkości 196 (grubości), automatycznie włącza się napęd wiązacza, a apa­rat wiążący wiąże snop i odrzuca na ściernisko. Aparat wią­żący jest najbardziej skomplikowanym urządzeniem wiązałki. Składa się z igły, zaciskacza sznurka, supłacza i nożyka od­cinającego sznurek. Wymieniona poprzednio ciągnikowa wiązałka WC-5 Watra ma szerokość roboczą 2,1 m, wydajność 0,8 ha/h, masę 725 kg. Jest obsługiwana przez dwóch ludzi i ciągnik o mocy 25 KM. Ponadto są produkowane wiązałki ciągnikowe WC-3 i wiązał­ki konne WK-11,5. MASZYNY DO OMŁOTÓW Zebrane zboże poddaje się omłotowi w celu uzyskania ziar­na, które trzeba oddzielić od słomy, plew i zgonin. Do tego celu służą różnego typu młocarnie. Młocarnia składa się z szeregu zespołów przekazujących sobie po kolei przerabiany materiał. Podstawowym zespołem jest zespół młócący, który może być cepowy lub zębowy. Zespół cepowy składa się z bębna cepowego, który ma listwy (cepy) przytwierdzone do stalowych obręczy, i klepi­ska obejmującego bęben mniej więcej w połowie, wykona­nego również z listew połączonych prętami tworzącymi ruszt. Pomiędzy bębnem a klepiskiem jest przestrzeń (szczelina ro­bocza), w której następuje wybijanie i wycieranie ziarn z kłosów. Wielkość szczeliny roboczej można regulować, przy czym szczelinę wlotową ustawia się zawsze większą niż wy­lotową. Bęben zębowy ma zęby o różnych kształtach. Wcho­dzą one między zęby klepiska. Zęby są ustawione nieco skoś­nie do kierunku ruchu materiału młócącego, co pozwala na przesuwanie słomy w czasie młócenia. W zespole zębowym następuje jedynie wybijanie ziarn z kłosów. W zależności od długości bębna młócącego wyróżnia się młocarnie wąskomłotne (450—1000 mm) i szeroko- 197 młotne (1700—1800 mm). Istnieje jeszcze podział młocar-ni ze względu na jakość otrzymanego ziarna na: młocar­nie bez czyszczenia (mają tylko zespół młócący), np. szerokomłotna młocarnia MS-la, i młocarnie czyszczące, z których otrzymuje się ziarno czyste. Młocarnia czyszcząca oprócz zespołu młócącego ma również wytrząsacz do słomy, przesiewacz, wialnię dolną i górną, kłosownik-żubrownik, przenośnik i sortownik. Przesiewacz jest to sito wprawiane w ruch wahadło­wy, przez które ziarno i drobne części spadają na pochylnię, a następnie na sita wialni dolnej. Na przesiewaczu pozostają zgoniny usuwane poza młocarnie. Wialnia dolna ma kosz sitowy, wprawiony w podłuż­ny ruch wahadłowy, i wentylator. Tutaj są oddzielane plewy, grubsze zanieczyszczenia i kłosy oraz piasek i nasiona chwa­stów. Kłosownik-żubrownik ma zastosowanie jedynie przy omłocie jęczmienia i pszenicy i służy do oddzielania ości jęczmienia i ple wek pszenicy. Z kłosownika-żubrownika lub bezpośrednio z wialni dolnej, za pomocą przenośnika czerpakowego lub łopatkowego, ziar­no podaje się do wialni górnej, która ma kosz z wymiennymi sitami i wentylator. Oczyszcza ona ziarno z plew i grubych zanieczyszczeń dokładniej niż wialnia dolna. Końcowa droga ziarna w młocarni prowadzi przez kanał do sortownika, w którym następuje rozdzielenie ziarna na trzy gatunki. W Polsce produkuje się młocarnie: MCC-10A, MSC-8, MSC-7B, MZC-4 i inne. Wydajność pracy tych młocarni na godzinę waha się w granicach 0,4—1,5 tony, obsługa 4—12 lu­dzi. Młocarnie otrzymują napęd od koła pasowego silnika spa­linowego lub elektrycznego. Przelicza się, że na 1 q wydaj­ności młocarni potrzeba około 1 kW mocy silnika elektrycz­nego lub 1,4 KM mocy silnika spalinowego. KOMBAJNY ZBOŻOWE Kombajn zbożowy łączy pracę dwóch maszyn: żniwnej i omłotowej. Zbiór zbóż kombajnem jest sposobem nowoczes­nym, wydajnym, szybkim i przynoszącym najmniejsze stra­ty ziarna. Rozpowszechnienie się kombajnów zależy od wielu czynników, do których należy zaliczyć: duży areał pól, wyso­ką kulturę rolną, brak chwastów, sprawnie działającą obsługę techniczną i inne. Kombajny mogą być samobieżne lub doczepiane, czołowe i bocznotnące. Przednia część kombajnu jest zbudowana po­dobnie jak w snopowiązałce (motowidło, przyrząd tnący, przenośniki). Ścięte zboże nie dostaje się jednak na stół, lecz wędruje do zespołu młócącego i dalej przechodzi taką drogę jak w młocarni. W celu uzyskania zwartej budowy kombajnu zespół młócący ma konstrukcję prostszą niż w młocarni sta­cjonarnej. Dlatego też ziarno z kombaju jest stosunkowo go­rzej oczyszczone i wymaga doczyszczania w maszynach czysz­czących. Często też ziarno wymaga dosuszenia. MASZYNY DO CZYSZCZENIA, SORTOWANIA I SUSZENIA ZIARNA Działanie czyszczalni i sortowników jest oparte na wykorzy­staniu różnych właściwości fizykomechanicznych materiału czyszczonego lub sortowanego. Do tych właściwości zalicza się przede wszystkim: masę, wielkość, kształt, stan powierz­chni. Maszyny do czyszczenia i sortowania dzieli się na: pro- ste, do których zalicza się: wialnie, młynki, tryjery, żmijki i płótniarki, oraz złożone, tj. czyszczalnie tworzące całe układy dokładnie czyszczące ziarno i rozdzielające go na frakcje. 199 Zasada działania oraz budowa wialni i młynka są bardzo podobne. Wialnia służy do pierwszego wstępnego czyszczenia wymłóconej masy otrzymanej z młocarni bez czyszczenia. Natomiast młynek służy do dalszego i bardziej dokładnego oczyszczania i sortowania ziarna za pomocą prądu powietrza, który rozdziela nasiona według masy właściwej i cech aero­dynamicznych. W budowie tych maszyn wyróżnia się zasadnicze zespoły: ramę wraz z obudową, kosz sitowy (w wialni dwa kosze sito­we: górny i dolny) i wentylator. W Polsce produkuje się wialnie WRM-1, WRL oraz wialnie wibracyjne WW-3 i WW-5. Tryjer rozdziela ziarno według jego długości. Jest zbudo­wany z ramy, kosza wsypowego, wentylatora i bębna z cylin­drycznym sitem. Najważniejszą częścią tryjera jest cylinder z nawierconymi lub prasowanymi wewnątrz wgłębieniami, obracający się dokoła długiej osi. Ziarno w cylindrze wpada we wgłębienia i zostaje uniesione ku górze. Nasiona długie wypadają z wgłębień (kieszonek) znacznie wcześniej niż na­siona krótkie lub okrągłe. Te ostatnie zostają uniesione wyżej i wpadają do rynienki, z której są usuwane poza maszynę za pomocą przenośnika ślimakowego. Tryjery są wyposażone w wymienne cylindry o różnej wielkości wgłębień, co umoż­liwia czyszczenie różnego rodzaju nasion. Zmijka jest urządzeniem do oddzielania ziarn kulistych od płaskich na zasadzie różnicy tarcia. Zbudowana jest z szere­gu współśrodkowych pochylni nawiniętych wzdłuż linii śru­bowej na pionowej belce. Zmijka nie wymaga napędu, po­nieważ ziarno z kosza zasypowego opada własnym ciężarem. Płótniarki służą do oddzielania zanieczyszczeń od nasion buraków. W zależności od konstrukcji wyróżnia się: płótniar­ki o podłużnym ruchu płótna, płótniarki o poprzecznym ru­chu płótna i płótniarki wielospadowe, zwane pluszarka-m i. Rozdzielenie nasion buraków i zanieczyszczeń polega na tym, że zanieczyszczenia mają większą przyczepność do płót­na i są przez nie przenoszone, natomiast nasiona buraczane staczają się po powierzchni płótna. Do maszyn czyszczących i sortujących złożonych zalicza się: czyszczalnię Petkus oraz czyszczalnię CZ-2 i CZ-21. Czyszczalnia Petkus składa się z: kosza zasypowego, wenty­latora zasysającego powietrze przez dwa pionowe kanały, ko­sza sitowego z wymiennymi sitami i tryjera. Czyszczalnia CZ-2 jest nieco inaczej skonstruowana i oprócz poprzednio wymienionych zespołów ma jeszcze cyklon. Suszenie nasion ma na celu doprowadzenie ich do wilgotności umożliwiającej magazynowanie (około 14%). Do­suszenia wymaga przecie wszystkim ziarno zebrane kombaj­nami. W kraju stosuje się suszarnie podłogowe SPZ-65 suszą­ce i przewietrzające zboże powietrzem chłodnym lub lekko podgrzanym oraz bardziej nowoczesne, szeroko rozpow­szechnione suszarnie fluidyzacyjne SFZ-6, w których czynni­kiem suszącym jest mieszanina gazów spalinowych (ze spale­nia koksu) i powietrza. Przy suszeniu ziarna w suszarniach fluidyzacyjnych należy pamiętać, że temperatura gazów su­szących nie może przekraczać 180°C (dla ziarna zbóż prze­znaczonego do konsumpcji) i 110—120°C (dla ziarna siew­nego). MASZYNY DO ZBIORU OKOPOWYCH Powszechnie uprawianymi w Polsce roślinami okopowymi są ziemniaki i buraki. Ze względu na różnice w częściach pod­ziemnych tych roślin oraz inny sposób uprawy, do zbioru stosuje się zupełnie inne maszyny. Zbiór ziemniaków wymaga wykonania następujących za­biegów: rozdrobnienia i ewentualnego usunięcia łętów (nie zawsze jest stosowane), wydobycia ziemniaków z ziemi, ze­brania ich i oddzielenia od zanieczyszczeń, zwiezienia z pola i posortowania. Najprostszym narzędziem do wydobycia ziemniaków z zie- mi jest wyorywacz konny lub ciągnikowy. Dwustronny le- miesz wyorywacza podoruje rządek, ziemia kruszy się i prze- siewa przez pręty wyorywacza, a kłęby pozostają na wierz- chu. 201 Powszechnie jednak do zbioru ziemniaków stosuje się ko­paczki, które w zależności od konstrukcji dzieli się na gwiaz­dowe i elewatorowe (przenośnikowe, rusztowe). Kopaczki gwiazdowe mogą być konne lub ciągni­kowe zawieszane. Kopaczki konne (rys. 55) są zbudowane z lemiesza, który podoruje rządek, rozrzutnika gwiazdowego, który otrzymuje napęd od kół jezdnych poprzez przekładnie kół zębatych, ramy i dyszla. Podorana przez lemiesz masa ziemi i ziemniaków dostaje się w zasięg działania rozrzutnika gwiazdowego, który rozrzuca ziemię i ziemniaki na szerokim pasie wzdłuż drogi maszyny. Ziemniaki jako cięższe są roz­rzucone dalej (2—3 metry) i znajdują się na powierzchni pola. Przed następnym przejazdem maszyny muszą być zebrane z pola, do czego potrzeba co najmniej 10—15 ludzi. Gwiazdowe kopaczki ciągnikowe działają na tej samej zasadzie. Gwiazda otrzymuje napęd z wału Hys. 56. Kopaczka konna gwiazdowa (widok ogólny) przekaźnika mocy ciągnika. Z uwagi na duży rozrzut ziem­niaków po polu stosuje się ekrany lub kosze gromadzące ziemniaki. W Polsce produkuje się kopaczki gwiazdowe konne KK Pionier 1 (masa 245 kg, wydajność techniczna 0,1 ha/h), ko-202 paczki gwiazdowe konne wzmocnione KKW Pionier 2 (masa 280 kg, wydajność jak w poprzedniej) i kopaczki gwiazdowe ciągnikowe zawieszane KGz-lp Bolko (masa 280 kg wydaj­ność techniczna 0,25 ha/h). Kopaczki elewatorowe są maszynami ciągniko­wymi zwykle przyczepianymi lub półzawieszonymi 2-rzędo-wymi. W tego typu kopaczkach redliny są podkopywane przez wklęsłe lemiesze, podawane na przenośniki porusza­jące się szybciej niż kopaczka i energicznie wstrząsane. Zie­mia kruszy się i przesypuje między prętami przenośników, a na przenośnikach pozostają łęty i bulwy ziemniaków. Ziem­niaki spadające z tylnego przenośnika są skierowane przez spady na wąski pas, co ułatwia dalsze zbieranie. W Polsce produkuje się kopaczki elewatorowe przyczepia­ne KCE-2 Ślązak (masa 850 kg, wydajność 0,4 ha/h), półza-wieszane KEP-2 Silesia (masa 780 kg, wydajność 0,5 ha/h) i inne. Kombajny ziemniaczane prawie całkowicie mechanizują pracę przy zbiorze ziemniaków. Wykonują następujące czyn­ności: podkopują redliny, oddzielają od kłębów ziemię, ka­mienie, łęciny i inne zanieczyszczenia oraz półautomatycznie sortują ziemniaki i gromadzą w zasobniku opróżnianym co jakiś czas. Działanie kombajnów przypomina działanie ko­paczki elewatorowej, do której zainstalowano urządzenia sortujące (przenośnik walcowy, taśmę selekcyjną, stół selek­cyjny) i zbiorniki. Dokładne sortowanie nie może się jednak odbyć bez udziału ludzi, którzy stoją obok stołu selekcyjnego i wybierają ze strumienia ziemniaków kamienie i twarde grudy oraz ze strumienia zanieczyszczeń pozostałe tam kłęby ziemniaczane. Zbiór buraków polega na wydobyciu ich ziemi, ogłowieniu i oczyszczeniu. Do zbioru używa się maszyn prostych, jak ogławiacze i wyorywacze, oraz złożonych, czyli kombajnów buraczanych. Proste maszyny stosuje się przy tzw. dwufa­zowym lub dwustopniowym zbiorze bura­ków. Ogławiacze odcinają głowy korzenia buraka wraz z rozetą liści. Czynność tę wykonuje nóż sterowany przez koła czuj­nika lub płóz ślizgający się po wierzchołkach buraków. Ogła­wiacze mogą być ręczne, konne i ciągnikowe. Ogławiacze 203, konne pozostawiają na polu obcięte liście, natomiast ogławia­cze ciągnikowe są połączone z przenośnikiem, który ładuje liście na jadącą obok przyczepę (odgławiacz do buraków OBC-2 Birkut). Działanie wyorywacza konnego polega na podorywaniu ko­rzeni za pomocą kłów wyorujących, które następnie są ukła­dane po prawej stronie narzędzia przez odkładnicę prętową. Produkowany w Polsce wyorywacz konny koleśny do bura­ków WKB-1 zakłada się na pług koleśnicowy po odjęciu od niego korpusu płużnego. Wyorywacz ciągnikowy WBC-2 Orlik służy do jednoczesnego wyorywania buraków z dwóch rzędów i ładowania na przyczepę. Buraki są wyorywane za pomocą lemieszy, a następnie za pomocą zespołów nagarnia­jących korzenie są podawane na przenośnik. Na przenośniku następuje odsiewanie ziemi i wstępne oczyszczanie korzeni. Dalsze oczyszczanie korzeni odbywa się w bębnie czyszczą­cym, skąd buraki spadają za pomocą drugiego przenośnika na przyczepę. Kombajny buraczane wykonują szereg czynności zastępu­jąc w ten sposób maszyny proste. Ogławiają buraki, podko­pują i wyciągają korzenie z ziemi oraz zbierają liście i korze­nie do oddzielnych zbiorników. Korzenie buraków przed zbiornikiem przechodzą przez szereg oczyszczających zespo­łów. MASZYNY I URZĄDZENIA DO PRZYGOTOWYWANIA PASZ Przygotowanie paszy dla zwierząt w gospodarstwie rolnym ma bardzo duże znaczenie, gdyż ułatwia jej spożycie i zwięk­sza przyswajalność. Z drugiej strony następuje ograniczenie strat ilościowych i jakościowych karmy. Stosowanie pasz treściwych w postaci fabrycznie wykona­nych mieszanek ogranicza ostatnio wykonywanie wielu czyn­ności w gospodarstwie, które w zasadzie powinny dotyczyć przygotowania pasz objętościowych i okopowych. Przygoto-204 wanie pasz z roślin okopowych polega na myciu, parowaniu, gnieceniu, siekaniu i mieszaniu z innymi produktami. Pasze objętościowe, takie jak zielonki czy słoma, tnie się na sieczkę, rozdrabnia, suszy i miesza. Do płukania ziemniaków i innych okopowych służy płucz­ka, np. płuczka mechaniczna uniwersalna PŁU-2. Jest zbudo­wana ze stojaka, na którym jest zamocowany prętowy kosz zasypowy i bęben czyszczący. Bęben ma dwie części, z któ­rych pierwsza krótsza służy do wstępnego suchego czyszcze­nia, a druga dłuższa jest zanurzona w wannie. Czyszczenie suche i płukanie odbywa się wskutek obrotowego ruchu bęb­na (ok. 22 obr/min.). Po oczyszczeniu podajnik ślimakowy wygarnia okopowe do kosza zsypowego. Parnik elektryczny (rys. 56) jest przeznaczony do parowa­nia czystych ziemniaków na paszę i przechowywania ich w zamkniętym kotle w stanie ciepłym. Kocioł-parnik ma po­dwójne ścianki wypełnione materiałem izolacyjnym. Pokry­wa kotła jest uszczelniona i do- ciskana za pomocą pałąka oraz śruby z pokrętłem. Kocioł moż­na przechylać, co ułatwia wy­lewanie wody wysypywanie uparowanych ziemniaków. Pro­dukuje się również parniki z paleniskiem (materiałem opa­łowym jest węgiel, torf lub drewno). Do pracy w dużych zakładach hodowlanych lub do uparowania większej ilości ziem­niaków, np. na kiszonkę, stosu­je się kolumny parnikowe prze­woźne (PAC-1,8 Cuiawia) lub kolumny parnikowe stacyjne PAK-3A Rzepicha). Do gniecenia uparowanych ziemniaków służą gniotowniki, np. gniotownik do ziemniaków GZ-3 Garłacz. Jest on zbudo­wany z ramy, na której jest umieszczony kosz zasypowy oraz Rys. 56. Parnik elektryczny cylindryczna obudowa zakończona wylotem prętowym, we­wnątrz której znajduje się ślimak napędzany silnikiem elek­trycznym. Produkowane są również gniotowniki ślimako­we—GS o ręcznym napędzie korbowym. Niektóre okopowe pastewne (np. buraki pastewne) po umy­ciu poddaje się rozdrabnianiu. Do tego celu służą: siekacz do buraków SBM-800, otrzymujący napęd od wbudowanego sil­nika elektrycznego, siekacz do buraków D-70C o napędzie ręcznym, otrząsacz-siekacz OSB-2 i rozdrabniacz uniwersal­ny RU-3M2, który służy do siekania zielonek i siana, gniece­nia uparowanych ziemniaków, rozdrabniania makuchów, śru­towania zboża i siekania okopowych. Do cięcia słomy i siana na sieczkę różnej długości, do cię­cia zielonek do bezpośredniego skarmiania lub do kiszenia oraz do cięcia słomy na ściółkę służą sieczkarnie. W zależno­ści od budowy aparatu nożowego wyróżnia się sieczkarnie toporowe i bębnowe. Mogą one mieć napęd ręczny, kieratowy lub mechaniczny w postaci silnika elektrycznego. W Polsce produkuje się sieczkarnie toporowe BW-2C, K-3, K-7, K-10 i sieczkarnie bębnowe SBZ-1,2 Kujawianka, SB-20, SB-24, SRP-24m, HM-4B oraz inne. CIĄGNIKI ROLNICZE Stosowanie nowoczesnych maszyn i narzędzi rolniczych o du­żej wydajności jest uzależnione od rodzaju siły pociągowej. Zastosowanie na szeroką skalę ciągników do prac polowych umożliwia wydatne zwiększenie wydajności pracy w rolni­ctwie. Wielostronne możliwości użycia ciągnika i niższe kosz­ty wykonania prac zmechanizowanych w porównaniu z kosz­tami prac wykonywanych narzędziami konnymi spowodowa­ły w rolnictwie na całym świecie wypieranie koni przez ciąg­niki. Nowoczesne ciągniki rolnicze służą nie tylko do uciągu narzędzi i maszyn rolniczych, ale także do przekazywania 206 napędu elementom roboczym niektórych maszyn za pomocą wału przekaźnika mocy WPM, do transportu na niewielkie odległości (do 15 km) zwłaszcza po drogach polnych i grun­towych, do napędu maszyn stacyjnych za pomocą koła pasowego, do zawieszenia i nabudowywania maszyn rolni­czych za pomocą podnośnika hydraulicznego i dodatkowych hydraulicznych cylindrów wynośnyeh. Za pomocą urządzeń hydraulicznych można nabudować lub zawieszać maszyny z tyłu, z przodu, z obydwu boków lub między osiami ciągnika, przy czym urządzenia te służą nie tylko do utrzymania narzę­dzia czy maszyny, ale także do opuszczania do położenia robo­czego, podnoszenia do położenia transportowego i regulowania głębokości działania. W nowoczesnych ciągnikach stosuje się przekazywanie obrotów na WPM zależnych i niezależnych. Szczególne znaczenie mają obroty zależne, gdyż umożliwia­ją zgranie prędkości obrotów elementów roboczych maszyny z szybkością ciągnika. Spotykane w rolnictwie ciągniki dzieli się, w zależności od rodzaju mechanizmu jezdnego, na kołowe i gąsienicowe. Ze względu na masę i związaną z masą siłę uciągu ciągniki rol­nicze dzieli się na: mikrociągniki, ciągniki bardzo lekkie, lek­kie, średnie, ciężkie i bardzo ciężkie. Do mikrociągni-k ó w zalicza się produkowany w kraju ciągnik jednoosiowy Dzik-2 posiadający niskoprężny, dwusuwowy, jednocylindro-wy, chłodzony powietrzem silnik o mocy 8,5 KM. Ciągni­ki bardzo lekkie są reprezentowane przez nośnik narzędzi RS-09 produkcji NRD posiadający specjalną budo­wę, która umożliwia zawieszenie narzędzi i maszyn przed traktorzystą. Ciągniki lekkie nadają się do wykonywania nie­mal wszystkich prac.w polu i transporcie, dlatego też nazywa się je uniwersalnymi. Do tych ciągników zalicza się: Ursus C-325, C-328, C-330, C-335 oraz czechosłowackie ciąg­niki Zetor 25-A, Zei;or 25-K i Zetor 3011. Ciągniki średnie służą do polowego i drogowego transportu oraz do wykonywania cięższych prac polowych. Reprezentantami tej grupy: Zetor Super 50 i Ursus C-451 (już nie produko­wany). Ciągniki rolnicze ciężkie i bardzo ciężkie mają zwykle mechanizm jezdny gąsienicowy (DT-54, DT-75, T-130 i T-140 produkcji ZSRR) lub napęd na cztery koła (węgierski ciągnik D-4K). OGÓLNE WIADOMOŚCI O WYPOSAŻENIU, CZĘŚCIACH ZAMIENNYCH I INSTRUKTAŻU FACHOWYM W ZAKRESIE NARZĘDZI I MASZYN ROLNICZYCH Każdy ciągnik, silnik, narzędzie, maszyna oraz urządzenie rolnicze jest zaopatrzony w części zapasowe, podręczne na­rzędzia itp., których wykaz podany jest w instrukcji obsługi. Do instrukcji dodany jest również katalog części zamiennych. Rozróżnia się tzw. części zamienne konstruk­cyjne, tzn. skonstruowane specjalnie do określonego typu ciągnika czy sprzętu rolniczego i posiadające oznaczenie kata­logowe typowe dla danego sprzętu, oraz części znor­malizowane bądź w branży sprzętu rolniczego, bądź powszechnego zastosowania. Do części znormalizowanych w branży sprzętu rolniczego oznaczonych symbolem PN za­licza się np. lemiesze, odkładnice i płozy do pługów. Części powszechnego zastosowania to przede wszystkim normalia i akcesoria motoryzacyjne takie jak: łożyska toczne, ogumie­nie, osprzęt elektrotechniczny, pierścienie Segera i Simera, artykuły śrubowe, węże gumowe, paski klinowe, pasy napę­dowe, łańcuchy. Szeroki asortyment części zamiennych do ciągników i sprzętu rolniczego dzieli się na trzy branże: Hi — części zamienne do ciągników, silników spali­nowych, przyczep i sprzętu melioracyjnego, H2 — części zamienne do narzędzi i maszyn rolni­czych, H3 — normalia, akcesoria motoryzacyjne, ogumienie, artykuły śrubowe, sznurek snopowiązałkowy i inne. W ramach branż następuje dalszy podział całego asorty­mentu części zamiennych według typów sprzętu. Katalog części zamiennych jest nieodłączną częścią instruk­cji obsługi. Zawiera on tablice rysunkowe w układzie monta­żowym z wszystkimi częściami składowymi poszczególnych 203 zespołów i z oznaczeniem części, które szybko się zużywają podczas pracy. Katalog zawiera również zestawy tabelaryczne określające prawidłowe nazewnictwo i symbole części za­miennych. Taka postać katalogu daje użytkownikom sprzętu rolniczego możliwość prawidłowego zrozumienia konstrukcji maszyny, zachowania prawidłowej kolejności demontażu i montażu podczas przeprowadzania napraw oraz prawidłowe­go stosowania nazewnictwa i oznaczeń symbolami części za­miennych przy składaniu zamówień. Ponadto dla jednostek handlowych i sieci remontowej są wydane katalogi — infor­matory zbiorcze części zamiennych. Unowocześnienie metod transportu i składowania towa­rów oraz polepszenie zaopatrzenia odbiorców spowodowało stosowanie przez zakłady produkujące części zamienne pacz-w opakowaniach z kartonu lub folii. Zawartość jednego opa-asortymentu części zamiennych do ciągników, a także wiele części do narzędzi i maszyn rolniczych jest sprzedawana w opakowaniach z kartonu lub folii. Zawartość jednego opa­kowania obejmuje liczbę sztuk najczęściej sprzedawaną w jednej transakcji. Pomiędzy dostawcą a odbiorcą części zamiennych stosuje się również wymienne pojemniki, które krążą na zasadzie ilościowego rozliczenia. Przy zakupie sprzętu rolniczego nabywca otrzymuje gwa­rancję na okres 12 miesięcy od daty nabycia (młocarnie szero-komłotne MSC na 6 i 7 oraz kombajny zbożowe KZB-3B na 24 miesiące). W tym okresie wszelkie usterki w działaniu ma­szyny wynikłe z winy producenta lub placówki handlowej są usuwane bezpłatnie. Odbywa się to w oparciu o kupony dołą­czone do karty gwarancyjnej wystawionej przez jednostkę handlową dokonującą sprzedaży. Przy zakupie ciągników i sprzętu rolniczego nabywca po­winien być fachowo poinstruowany przez pracowników ser­wisu techniczno-handlowego. Instruktaż taki powinien objąć sposób obsługi i konserwacji sprzętu, zalecenia dotyczące sto­sowania odpowiednich smarów, zasady regulacji, zasady dzia­łania itp. Ponadto pracownicy serwisu powinni uruchomić ciągnik lub maszynę w celu sprawdzenia działania. Zasady magazynowania narzędzi i maszyn rolniczych pole­gają na takim ich składowaniu, aby nie były narażone na bez­pośrednie wpływy czynników atmosferycznych. Wskazane jest w tym względzie posługiwanie się magazynami półotwar­tymi (porównaj cz. I rozdz. I), jak również pozostawienie fa­brycznego opakowania i zabezpieczenia przed korozją. Nato­miast części zamienne do narzędzi maszyn rolniczych należy składować w magazynach zamkniętych.