TWORZYWA SZTUCZNE (WYBRANE ZAGADNIENIA) Związki wielkocząsteczkowe!) to duża rodzina substancji, w głównej mierze wytwarzanych przez człowieka na drodze przemian chemicznych. Ze względu na pochodzenie wyróżnia się naturalne związki wielkocząsteczkowe, takie jak białka, żywice naturalne (np. kauczuk naturalny), oraz rozległą grupę związków wytwarzanych przez człowieka — nazywa­nych tworzywami sztucznymi (żywicami sztucznymi, plasto-metrami). Proces powstawania tworzyw sztucznych na drodze syntezy che­micznej jest oparty na łączeniu prostych związków chemicznych, tzw. monomerów, w związki wielkocząsteczkowe — na drodze polireakcji. Do najważniejszych polireakcji zalicza się: polimeryzację, której produktem są polimery, polikondensację, w wyniku której otrzymuje się polikon-densat i produkt uboczny. Najbardziej rozpowszechnioną i najczęściej stosowaną reakcją jest polimeryzacja. W przemyśle prowadzi się ją wieloma metodami tech­nicznymi, w zależności od polimeryzowanych substratów oraz zamie­rzonych właściwości i zastosowania gotowego produktu. J) Przez związki wielkocząsteczkowe rozumie sie takie zwitki oho miczne, których cząsteczka jest zbudowana z co najmniejTooo Tto~ mow, a jej masa cząsteczkowa przekracza 10 000. Jmmej iUUU at0" Właściwości fizykochemiczne tworzyw sztucznych są uza­leżnione od ich składu i struktury chemicznej, przy czym właściwości te mogą być zmieniane przez modyfikację (np. przez piasty fikację, procesy mechaniczno-chemiczne). Procesy technologiczne produkcji tworzyw sztucznych są już tak opanowane, że możliwe jest wyprodukowanie tworzywa 0 określonych z góry właściwościach fizykochemicznych. Do ogólnych i nie mniej charakterystycznych właściwości tworzyw sztucznych zalicza się: dużą odporność na działanie czynników chemicznych i działanie wody, na ogół złe prze­wodnictwo cieplne, łatwość kształtowania i obróbki oraz od­powiednie właściwości mechaniczne (np. wytrzymałość na rozciąganie i wydłużanie, twardość), zapewniające im różno­rodne zastosowanie praktyczne. Najbardziej jednak charak­terystyczną cechą tworzyw sztucznych jest plastycz­ność. Cecha ta stała się jednym z podstawowych kryteriów podziału tworzyw, na trzy grupy: termoplastyczne, termo­utwardzalne, chemoutwardzalne. Tworzywa termoplastyczne, jak wskazuje ich nazwa,- stają się plastyczne w podwyższonej temperaturze 1 w tym stanie dają się formować. W stanie plastycznym na­daje im się pożądany kształt, który następnie utwardza się przez oziębienie. Proces formowania przez uplastycznianie na gorąco można powtarzać dowolną ilość razy. W przeciwień­stwie do termoplastów tworzywa termoutwar­dzalne stabilizują nadany im uprzednio kształt w podwyż­szonej temperaturze. Tak więc proces ich wytwarzania i for­mowania składa się jakby z dwóch etapów. W pierwszym etapie formy napełnia się półproduktem, a w drugim — otrzymuje się uformowany produkt przez utrwalenie kształ­tu w wysokiej temperaturze. Jest to proces nieodwracalny. Tworzywa chemoutwardzalne również odzna­czają się przemijającą plastycznością, a utrwalenie kształtu nadanego półproduktom odbywa się w tym przypadku na drodze przemiany chemicznej, przy czym czynnikiem utrwa­lającym jest substancja chemiczna (a nie temperatura, jak w poprzednich tworzywach). Najbardziej pospolite tworzywa takie, jak polichlorek wi­nylu (PCW), polietylen czy polistyren — to tworzywa ter­moplastyczne, o czym należy pamiętać przy ich użytkowaniu i przechowywaniu wyrobów z tych tworzyw. Kształtowanie wyrobów z tworzyw sztucznych odbywa się rozmaitymi metodami: przez prasowanie (odmianą prasowa­nia jest laminowanie, czyli formowanie tworzyw warstwo­wych), wytłaczanie, wtryskiwanie, walcowanie (tą metodą otrzymuje się np. błony i folie), formowanie przy użyciu próżni i in. Do produkcji wyrobów z tworzyw sztucznych stosuje się ,,czyste tworzywa" (żywice) lub tworzywa z odpo­wiednimi dodatkami, np. napełniaczami (mączka drzewna, celuloza), barwnikami, zmiękczaczami (plastyfikatorami). Polichlorek winylu — tworzywo sztuczne ogólnie znane i nazywane w skrócie PCW (polska nazwa handlowa Polwi-nit). Jest to jedno z najtańszych i najbardziej rozpowszech­nionych tworzyw sztucznych. Surowiec (monomer) do pro­dukcji tego tworzywa — chlorek winylu —otrzymuje się najczęściej przez działanie na acetylen chlorowodorem (acetylen + chlorowodór = chlorek winylu). Chlorek winylu bardzo łatwo polimeryzuje, dając użyteczne tworzywo sztucz­ne. PCW odznacza się dużą zdolnością mieszania się z plasty­fikatorami (oleistymi substancjami), dzięki czemu występuje zarówno w postaci tworzywa twardego i sztywnego, zwanego powszechnie winidurem, jak i w postaci tworzywa miękkiego, elastycznego, znanego pod nazwą igelit. Po­nadto z polichlorku winylu lub na jego bazie produkuje się liczne kleje, służące do klejenia metali, szkła, drewna, nie­których tworzyw sztucznych, a także skóry i tkanin. Odporność cieplna (odporność na długotrwałe działanie temperatury) polichlorku winylu waha się w granicach 65— —80°C. Wyroby ze zmiękczonego PCW są wrażliwe na ob­niżone temperatury; w temperaturze poniżej 0°C stają się sztywne, kruche i łatwo łamliwe. Z twardego polichlorku winylu wyrabia się płyty, pręty, rury, wiadra, czerpaki, lejki, wykładziny podłogowe, tace, zawory, części aparatury chemicznej, różne kształtki itp. Ze zmiękczonego PCW produkuje się dla przykładu: folie (techniczne, odzieżowe, galanteryjne), węże, obrusy, czepki kąpielowe, płaszcze nieprzemakalne, materiały zastępujące skórę, taśmy izolacyjne, uszczelki, okładziny, korki, rękawice, podkładki, opaski. Polietylen jest bardzo prostym tworzywem otrzymywa­nym przez polimeryzację etylenu, którego głównym źródłem przemysłowym jest gaz ziemny i ropa naftowa. Polimeryza­cję polietylenu można prowadzić w warunkach wysokiego, średniego i niskiego ciśnienia, a otrzymane polimery różnią się nieco właściwościami fizycznymi. Odporność cieplna polietylenu waha się w granicach 90— —120°C. Jest to tworzywo odznaczające się dużą odpornością chemiczną, fizjologicznie jest obojętne (dzięki temu służy np. do produkcji opakowań produktów spożywczych), nie przepuszcza pary wodnej, wykazuje tylko niedostateczną od­porność na uderzenie. Znajduje zastosowanie do produkcji folii, opakowań, butelek, wiaderek, kubków, miseczek, tub, naczyń stołowych, wielu artykułów gospodarstwa domowego, izolacji elektrycznych i wielu innych artykułów. Polistyren jest tworzywem o dużym znaczeniu, otrzymywa­nym przez polimeryzację styrenu uzyskanego z benzenu i etylenu. Z ciekawych i pożytecznych właściwości tego two­rzywa sztucznego należy wymienić: piękny połysk, niewraż-liwość na światło, odporność na działanie wody, obojętność fizjologiczną; wyroby zaś z polistyrenu łatwo elektryzują się (przyciągają pył i kurz), a uderzone wydaje czysty, metalicz­ny dźwięk. Niszcząco na polistyren działa benzen, benzyna i alkohol. W stosunku do innych tworzyw sztucznych polisty­ren odznacza się nieco większą kruchością i łamliwością. Odporność cieplna 60—90°C. Produkuje się z niego m. in. butelki, kubki, opakowania, folie, wiele artykułów galanteryjnych (np. guziki, klamry, ozdoby), artykuły izolacyjne, lakiery, impregnaty. Odmianą polistyrenu jest styropian, czyli piankowy poli­styren. To porowate (spienione) tworzywo znajduje zastoso­wanie do produlcji opakowań, wyrobów ozdobnych, kół ra­tunkowych, części sprzętu rybackiego, płyt i kształtek do izolacji ścian itp. Bakelit jest tworzywem fenolowo-formaldehydowym, za­liczanym do grupy tworzyw nazywanych ogólnie f enopla-s t a m i (są to produkty polikondensacji fenoli z aldehydami, a przede wszystkim z formaldehydem). Z niektórych właści­wości bakelitu, wpływających na jego zastosowanie, należy wymienić odporność na: uderzenia, wilgoć i działanie kwa­sów. Odporność cieplna bakelitu z napełniaczem azbestowym waha się w granicach 180—260°C. Z bakelitu produkuje się wiele artykułów, jak np. artykuły elektrotechniczne (wtycz­ki, wyłączniki, oprawki), okucia, guziki, obudowy aparatów radiowych, zawory, części mebli, niektóre części maszyn, kaski (dla motocyklistów), hełmy górnicze, kleje fenolowe, popielniczki, uchwyty do imbryków i innych naczyń, deski sedesowe. Bakelit nie nadaje się do produkcji opakowTań dla środków spożywczych ze względu na występujący w nim fenol. Opisane w zarysie tworzywa sztuczne są najbardziej roz­powszechnione, ale oprócz nich istnieje wiele innych, o mniej­szym zastosowaniu, lecz bardzo cennych i o specjalnych właś­ciwościach. Na temat tworzyw sztucznych warto również przeczytać z książki „Ludzie i praca" rozdział: To i owo o tworzywach sztucznych oraz broszurę M. Kowalewskiego ..Przyszłość należy do tworzyw sztucz­nych" (z cyklu „Wszystko o gospodarce"). Poza tym wiele aktualnych wiadomości z zakresu tworzyw sztucznych i innych artykułów che­micznych zawiera czasopismo „Nowe i najnowsze" — magazyn che­miczny dla wszystkich. Przy ocenie wyrobów z tworzyw sztucznych zwraca się przede wszystkim uwagę, czy nie mają one takich wad, jak niedolewy, nadlewy, zapadnięcia, wklęśnięcia, chropowatość powierzchni, łuskowatość, wypaczenia, zwichrowania, skrzy­wienia, rozwarstwienia, zadziory, ostre krawędzie oraz uszkodzenia mechaniczne (np. pęknięcia, wyszczerbienia). Ćwiczenia ROZPOZNAWANIE TWORZYW SZTUCZNYCH 1. Jeżeli umieszczona w płomieniu próbka tworzywa sztucznego nie zapala się i zachowuje swój kształt, a równocześnie wyczuwa się zapach fenolu i formaldehydu — to zidentyfikowaliśmy bakelit (żywice formaldehydowo-fenolowe). Jeżeli umieszczona w płomieniu próbka mięknie i łatwo się zapala, a po wyjęciu z orbity płomienia pali się dalej, przy czym wierzchołek płomienia jest niebieski, a spód żółty, ponadto wyczuwa­my zapach palonej parafiny i kapią krople stopionego tworzywa — to zidentyfikowaliśmy polietylen. Jeżeli umieszczona w płomieniu próbka zaczyna się szybko topić i łatwo zapala się żółtym płomieniem, a po wyjęciu z płomienia pali się dalej, a równocześnie wyczuwa się swoisty zapach styrenu, to zidentyfikowaliśmy polistyren. Polistyren rozpuszcza się też na zimno w benzenie i chloroformie. 4. Jeżeli umieszczona w płomieniu próbka nie zapala się, ale mięknie i zmienia zabarwienie początkowo na żółte, z kolei na bru- natnoczerwone, a wreszcie na czarne, przy czym wydziela się jedno- cześnie chlorowodór, to zidentyfikowaliśmy polichlorek winylu (PCW). Wyroby z tworzyw sztucznych powinny być zaopatrzone w etykiety, podające nazwę wyrobu i tworzywa sztucznego, z którego zostały wyprodukowane, nazwę wytwórni i jej adres, a ponadto — przeznaczenie i sposób użytkowania. Tego rodzaju oznaczenia mają szczególne znaczenie w dziale arty­kułów codziennego użytku. Poszczególne towary z tworzyw sztucznych nie wymagają w zasadzie opakowań jednostkowych. Często są pakowane po 10 sztuk, a każda sztuka jest oddzielona bibułką lub cien­kim papierem pakowym. Jako opakowanie zbiorcze służą pudła tekturowe lub paczki wyrobów opakowane w papier pakowy i związane sznurkiem. Wyroby z tworzyw sztucznych powinny być przechowy- wane w pomieszczeniach suchych, nie nasłonecznionych wol- nych od oparów kwasów i alkaliów. Temperatura przechowy- wania może się wahać w granicach 3—30°C. Wyroby powin- ny być umieszczane na regałach. W praktyce zazwyczaj ukła- da się wyroby warstwami, przy czym wysokość warstw po- winna być uzależniona od masy jednostkowej poszczególnych towarów. Należy zwracać uwagę na nieprzeciążanie artyku- łów leżących w niższych warstwach (aby nie spowodować od- kształceń lub pęknięć). Do najpoważniejszych w Polsce producentów tworzyw sztucznych należą: Zakłady Przemysłu Chemicznego w Tar­nowie, Oświęcimu, Kędzierzynie, Pustkowie, Sarzynie, Byd­goszczy, Gliwicach i Jaśle. Globalna produkcja wynosi ok. 10 kg tworzyw sztucznych na 1 mieszkańca. NIEKTÓRE WYROBY GUMOWE Podstawowymi surowcami przemysłu gumowego są: kauczuk naturalny oraz kauczuki syntetyczne. Kauczuk naturalny otrzymuje się z soków niektórych drzew klimatu tropikalnego. Największe znaczenie ma mlecz­ko (lateks) z drzewa kauczukowego. W celu otrzymania mleczka kauczukowego nacina się korę drzewa kauczukowe­go, a wypływający sok zbiera się do podstawionych naczyń (zob. S. Kwarciak i K. Wiśniowski ,,Ludzie i praca" rozdział: Drzewo płaczące kauczuk rodzi). W mleczku kauczuk wystę­puje w postaci zawiesiny małych kuleczek. Wydzielenie kau­czuku z mleczka kauczukowego przeprowadza się przez od­parowanie wody w procesie wędzenia lub przez koagulację kwasem octowym albo mrówkowym; w tym drugim przy­padku oddziela się skoagulowany kauczuk w postaci lepkiej masy, którą przepuszcza się przez walce i wysusza. Kauczuk wędzony ma postać brył, a kauczuk koagulowany — postać płyt. Podgrzany kauczuk staje się plastyczny (ciastowaty, lepki), a oziębiony poniżej 0°C staje się twardy i kruchy. Te właś­ciwości kauczuku ograniczałyby jego praktyczne zastosowa­nie i dlatego mówimy, że kauczuk stanowi podstawowy su­rowiec przemysłu gumowego, ale jeszcze nie jest gumą. Do­piero przez przyłączenie siarki w procesie wulkanizacji zmie­nia swoje właściwości i wówczas otrzymuje się materiał, zwa­ny gumą. Obecnie do produkcji gumy stosuje się jeszcze wiele innych surowców pomocniczych (o których później bę-48 dzie mowa). Do podstawowych właściwości gumy należy min.: elastyczność, wytrzymałość na rozciąganie, odpowied­nia twardość, odporność na ścieranie, znaczna odporność na działanie wielu czynników chemicznych, zdolność izolacji. Kauczuki syntetyczne są to przeważnie węglowodory wiel­kocząsteczkowe (o długim łańcuchu węglowym), wytworzo­ne na drodze polimeryzacji związków o małych cząsteczkach. Takim związkiem, będącym surowcem wyjściowym do pro­dukcji wielu kauczuków syntetycznych jest butadien (otrzy­mywany z acetylenu, alkoholu etylowego i niektórych pro­duktów ropy naftowej). Przez polimeryzację butadienu otrzy­muje się najstarszy kauczuk butadienowy. Obec­nie w zasadzie prowadzi się kopolimeryzację mieszaniny dwóch różnych związków wyjściowych, otrzymując kauczuki syntetyczne o różnych właściwościach, jak np. kauczuk butadienowo-styrenowy (takim kauczukiem jest polski kauczuk KBS produkowany w Oświęcimiu), n i t r y-lowy, chloroprenowy. Kauczuki syntetyczne odznaczają się cennymi właściwoś­ciami przewyższającymi produkt naturalny, jak np. większą odpornością na ścieranie, na działanie tlenu, rozpuszczalni­ków itp., ale nie dorównują produktowi naturalnemu pod względem łatwości formowania, sprężystości, rozciągliwoś­ci itp. Oprócz surowców zasadniczych (kauczuków) w skład mie­szanki gumowej wchodzi wiele surowców pomocniczych (do­datkowych), a mianowicie: — środki wulkanizujące (siarka), przyspieszacze wulkanizacji (specjalne preparaty wy­stępujące pod różnymi nazwami), plastyfikatory, czyli zmiękczacze (np. kalafonia, steary­na, oleje roślinne, smoła z węgla kamiennego), przeciwutleniacze, czyli środki przeciwstarzeniowe (np. wosk ziemny i specjalne preparaty chemiczne), napełniacze (np. sadza, kaolin, talk, kreda, tlenek ma­gnezu), — barwniki, — środki porotwórcze (np. węglan amonowy). Właściwości gumy można zmieniać w szerokim zakresie w zależności od składu ilościowego i jakościowego surowców. Przez dodatek siarki w ilości 0,5—4,0% otrzymuje się gumy miękkie, a w ilości 20—40% — gumy twarde, zwa­ne też ebonitem. Również ważnym, choć dodatkowym surowcem, jest régé­nérât gumy, pochodzący z zużytych wyrobów gumowych, szczególnie ogumienia pojazdów. W związku z tym zbiórka starych wyrobów ma duże znaczenie. Kauczuki przed przerobem przeprowadza się w postać plastyczną, a w trakcie uplastyczniania lub po jego ukończe­niu dodaje się inne składniki, a na końcu siarkę. Z masy su­rowcowej o właściwościach plastycznych formuje się np. pły­ty, z nich konfekcjonuje się wyroby, a w końcu poddaje wulkanizowaniu. I tak np. przy produkcji obuwia gumowego postępuje się w zarysie następująco. Z uplastycznionej masy surowcowej w kształcie wstęgi wykrawa się poszczególne czę­ści obuwia i skleja na kopytach, na których uprzednio roz­ciągnięto podkładkę i materiały wyścielające. Po sklejeniu poszczególnych detali pokrywa się ich powierzchnię lakierem (o ile mają być lakierowane) i poddaje wulkanizacji. Po tym procesie zdejmuje się obuwie z form, wykończa, sortuje i pakuje. Ogólnie więc podstawowe procesy technologiczne w produkcji wyrobów gumowych można schematycznie przedstawić następująco: Sporządzanie mieszanek i Formowanie (konfekcjonowanie) wyrobów i Wulkanizacja Czynności wykończania Obuwie całogumowe obejmuje obuwie robocze i tzw. wyj­ściowe, poza tym wyróżnia się obuwie tkaninowo-gumowe (np. tenisówki, trampki). Ćwiczenie Przeprowadzić oceną jakości obuwia gumowego zwracając uwagą na następujące cechy: czy na podeszwie w śródstopiu są wytłoczone oznaczenia, poda­jące rozmiar obuwia, znak fabryczny, rok produkcji i ceną, a na podstopiu w części obcasowej jest podany gatunek i znak KT, czy obuwie nie wykazuje takich wad, jak odstawanie podszew­ki od brzegów w górnej części cholewki, brak złączenia brzegu w miejscu zetknięcia podeszwy z wierzchem gumowym, miejsca nie pokryte lakierem, różnice odcieni gumy w parze, wykwity na po­wierzchni gumy, różnice w wysokości i długości w jednej parze, pę­cherze, wadliwe działanie zamków błyskawicznych. Węże gumowe produkuje się w dużym asortymencie, po­nieważ różnią się konstrukcją i stawianymi im wymagania­mi technicznymi. Ogólnie wyróżnia się węże bez przekładek (wyprodukowane wyłącznie z gumy) i węże z przekładkami tkaninowymi. Ze względu na zastosowanie rozróżnia się węże do zimnej i gorącej wody, do kwasów i ługów, do benzyny i olejów, do tynkowania itp. Służą one do przenoszenia cieczy, gazów, a obecnie również do przesyłania substancji sypkich i półpłynnych (np. zaprawy murarskiej). Wszystkie węże nie powinny się wybrzuszać, pękać lub rozwarstwiać pod wpływem ciśnienia, powinny się odzna­czać jednolitą budową i nie mogą mieć takich wad, jak pę­cherze, wykwity gumy, nierównomierna grubość ścianek. Po każdym użyciu węże powinny być przemyte wodą i powie­szone pionowo. Największej ilości kauczuku używa się do produkcji ogu­mienia pojazdów, ale o nich będzie mowa w rozdziale traktu­jącym o artykułach motoryzacyjnych. Z innych wyrobów gu­mowych na uwagę zasługują: uszczelki (pierścienie uszczel­niające stosowane w motoryzacji, a także jako uszczelki do słoi typu weka, podkładki, krążki, tulejki i in.), pasy pędne (płaskie, klinowe), taśmy przenośnikowe, płyty gumowe, chodniki gumowe, odzież i sprzęt ochronny (rękawice, fartu­chy ochronne), artykuły sanitarne i sprzęt medyczny, zabaw­ki gumowe, nici gumowe, kleje kauczukowe oraz sprzęt spor- towo-turystyczny. Prawie wszystkie wyroby gumowe są znor­malizowane i charakterystyka ich, a w szczególności wyma­gania jakościowe znajdują się w odpowiednich normach przedmiotowych. Ujemną cechą gumy (wyrobów gumowych) jest jej starze­nie się, które przyspiesza działanie podwyższonej temperatu­ry, promieni słonecznych, wilgoci. Podstawowym zjawiskiem w procesie starzenia jest utlenianie. Guma starzejąc się staje krucha, a czasem lepka. Ogólnie przyjmuje się, że okres prze­chowywania wyrobów gumowych nie powinien przekraczać 2 lat, gdyż po tym czasie guma traci swoje cenne właściwości fizykochemiczne. Wyroby gumowe powinny być przechowywane w takich warunkach, które uniemożliwiają powstawanie trwałych od­kształceń i zapobiegają lub opóźniają przebieg procesu sta­rzenia się. W pomieszczeniach, w których przechowuje się wyroby gumowe, powinna być utrzymana temp. 0—20°C, wilgotność względna powietrza 65% (z odchyleniem ± 15%). Ponadto magazyny powinny być zaciemnione i przewiewne. Przenikanie światła ogranicza się przez malowanie okien na kolor ochronny (farbą czerwoną lub żółtą). Odległość przecho­wywanych wyrobów gumowych od urządzeń grzejnych po­winna wynosić nie mniej niż 1 m. Niektóre wyroby gumowe są przesypywane talkiem, co wiąże się z ich konserwacją. Razem z wyrobami gumowymi nie należy przechowywać roz­puszczalników, produktów naftowych, kwasów, soli miedzi, tłuszczów. Należy się starać, w miarę możliwości, aby wyro­by gumowe były jak najkrócej składowane w magazynach handlowych i w sklepach. WIADOMOŚCI OGÓLNE O WYBRANYCH WYROBACH LAKIEROWYCH Wyroby lakierowe są to substancje o konsystencji ciekłej lub ciastowatej, które po rozprowadzeniu w cienkiej war­stwie zestalają się i dają błony (powłoki) w znacznym stopniu 52 odporne na wilgoć i działanie gazów, nierozpuszczalne w wo­dzie i o różnych właściwościach mechanicznych. Najogólniej wyroby te dzieli się na dwie podstawowe grupy: wyroby niepigmentowane, tworzące powło­ki przezroczyste (należą do nich pokosty i lakiery), wyroby pigmentowane, tworzące powłoki nie­przezroczyste, czyli kryjące (zalicza się do nich farby, emalie, kity szpachlowa, szpachlówki). Pokosty produkuje się z olejów schnących, w naszych wa­runkach głównie z oleju lnianego, który poddaje się podgrze­waniu i na gorąco dodaje się sykatyw, tj. środków przy­spieszających tworzenie się powłoki pokostowej. Jako syka­tyw używa się tlenków i soli ołowiu, magnezu lub kobaltu. Tak więc pokostami nazywa się oleje schnące preparowane z dodatkiem sykatyw. Najczęściej spotykanym, pełnowartościowym pokostem naturalnym jest pokost lniany. Należycie przygotowany po­kost naturalny powinien być przezroczysty, nie powinien za­wierać obcych domieszek ani dawać osadu. Czas schnięcia pokostów wynosi 24 godziny i po tym czasie powinny one dawać suchą, nie ciemniejącą i nie lepiącą się powłokę. Oprócz pokostu naturalnego wyróżnia się jeszcze pokost oszczędnościowy, czyli polipokost, oraz pokosty sztuczne. Polipokost produkuje się z oleju schnącego zagęszczonego (oleju polimeryzowanego) z dodatkiem sykatyw i rozpuszczal­nika, którym zazwyczaj jest benzyna lakowa. Powłoki poli-pokostowe odznaczają się znaczną trwałością, dużą odpornoś­cią na działanie wody, są twardsze i połyskujące. Pokosty sztuczne są to produkty o znacznie mniejszej war­tości użytkowej, dające nietrwałe powłoki. Skład ich może być różnorodny, a oleje schnące są zastępowane roztworami żywic naturalnych (np. kalafonii), syntetycznych, a ponadto zawierają dodp ;ki olejów roślinnych lub mineralnych. Pokosty służą głównie do nasycania drewna przed nałoże­niem farby oraz do rozcieńczania farb (np. zbyt gęstych farb olejnych, olejno-żywicznych). Lakiery są to niepigmentowane produkty ciekłe, stanowią­ce roztwory substancji błonotwórczych, preparowanych ole­jów schnących, żywic naturalnych i sztucznych, bitumów, estrów i in. w rozpuszczalnikach i rozcieńczalnikach. Roztwo­ry te, rozprowadzone w cienkiej warstwie na podłożu, po wy­schnięciu powinny dawać twardą, połyskliwą i dobrze przy­czepną błonę, o właściwościach ochronnych i dekoracyjnych. Pod względem składu lakiery dzieli się na: olejne, ży­wiczne, celulozowe i bitumiczne. Ze względu zaś na sposób suszenia wyróżnia lakiery schnące w normal­nej temperaturze oraz schnące w podwyższonej temperatu­rze; te ostatnie zwane są lakierami piecowymi. Jako rozpuszczalniki lakierowe stosuje się ciecze organiczne szybko ulatniające się, które mają na celu przeprowadzenie olejów zagęszczonych, stopów olejno-ży-wicznych, żywic sztucznych, nitrocelulozy i in. w stan roz­tworu. Takimi rozpuszczalnikami są: benzyna lakowa, ter­pentyna, ksylol, solwentnafta, niektóre alkohole, octan etylu, octan butylu iin. Rozcieńczalniki zaś mają na celu nadanie wyrobom lakierowym odpowiedniej konsystencji, a więc rozrzedzenie ich. Są to ciecze organiczne lotne stoso­wane często jako rozpuszczalniki, gdyż przy produkcji jed­nego lakieru substancja ta może spełniać rolę rozpuszczalni­ka, a przy produkcji innego — rolę rozcieńczalnika (w za­leżności od zdolności rozpuszczania np. danej żywicy). Asortyment lakierów jest bardzo bogaty, a nazwy grup wyrobów lakierowych pochodzą bądź od głównego składnika, bądź też od użytego rozpuszczalnika i tak np. wyróżnia się lakiery olejne, chlorokauczukowe, nitrocelulozowe, bitumicz­ne, silikonowe, spirytusowe, poliestrowe, poliwinylowe. Na­leży zaznaczyć, że zastosowanie tradycyjnych lakierów olej­nych maleje, natomiast silnie wzrasta zastosowanie lakierów syntetycznych, produkowanych na osnowie sztucznych żywic. Emalie są to pigmentowane wyroby lakierowe, będące kompozycjami na spoiwach lakierowych. Tak więc w skład emalii wchodzą lakiery, pigmenty i ewentualnie inne dodatki. Emalie dają powłoki kryjące w przeciwieństwie do lakierów, które dają powłoki przezroczyste. Powłoki z emalii mają duże wartości użytkowe (powłoki ochronne, twarde, odporne na uszkodzenia mechaniczne), a równocześnie walory estetyczne (dekoracyjne). Podobnie jak lakiery wyróżnia się emalie olej­ne, nitrocelulozowe, poliwinylowe i wiele innych. Do wad niedopuszczalnych w lakierach i emaliach zalicza się: kożuszenie (powstawanie na powierzchni kożucha), zga-laretowacenie, występowanie zanieczyszczeń i osadów. W wiejskim obrocie towarowym należy zamawiać wyroby lakierowe w małych opakowaniach rynkowych, a więc w puszkach metalowych. Chodzi bowiem o dostarczenie klientowi stosunkowo drobnych ilości tych artykułów, po­trzebnych w zasadzie do jednorazowego użycia, gdyż okres ich trwałości jest ograniczony. W magazynach ściśle branżo­wych obowiązują specjalne przepisy przechowywania arty­kułów lakierowych i im podobnych (łatwo palnych). W wiej­skim obrocie towarowym należy pamiętać, że najlepiej prze­chowuje się wyroby lakierowe w temp. 5—12°C. Pomieszcze­nia powinny być wentylowane. Nie wolno w nich palić papie­rosów lub używać otwartego ognia. Wyłączniki elektryczne powinny znajdować się na zewnątrz. Ponadto w pomieszcze­niu powinny się znajdować niezbędne środki gaśnicze.